Quduq
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 344–345-b. — ziyouz.com
Quduq — vertikal şaxta yoki öra körinişidagi gidrotexnika inşoo-ti. Q.ning aholini suv bilan ta'minlaş va suğoriş uçun yer osti suvlarini yiğiş maqsadida quriladigan suv töplovçi;yer osti suvlarini yer usti suvlari bilan qöşiş yoki drenaj suvlari va tindirilgan kanali-zatsiya suvlarini yiğiş maqsadida quriladigan suv singdiruvçi; daryo, köl, suv omborlaridan olinadigan suvlarni rostlaş maqsadida qirğoqqa yaqin quriladigan qirğoq böyi xillari böladi.
Suv töplovçi Q. juda keng tarqalgan bölib, asosan, içimlik suv oliş uçun quriladi. Konstruksiyasi, quriliş usuli hamda devorining mustahkamligiga qarab şaxtasimon va quvurli (burğilangan) xillarga bölinadi. Şaxtasimon Q. unça çuqur joylaşmagan kam bosimli suv saqlovçi qatlamlardagi suvni oliş uçun quriladi. Bunday Q.lar kiçik posyolkalar, çorvaçilik fermalari, dala şiyponlari va yaylovlarni suv bilan ta'minlaş maqsadida qaziladi, suvi iste'mol uçun yaroqli bölsa, maxsus tozalaş talab etilmaydi. Ularning diametri (yoki kengli-gi) 0,8 dan 1,5 m gaça, çuq. 30—40 m gaça (ba'zi joylarda 100—300 m gaça) böladi. Şaxtasimon Q.larga suv filtrlar yoki ğovak betondan qilingan devorlar orqali ötadi. Şaxtasimon Q.larning köpçiligi debeti sutkasiga 5—100m3 atro-fida. Devorlari yoğoç, toş va beton bilan mustahkamlanadi. Undagi suv turli suv çiqaruvçi qurilmalar yordamida olinadi. Quvurli (burğilangan) Q. turli çuqurlikda yotgan, suvi köp bölgan (bosimli va bosimsiz) yer qatlamlaridan suv oliş uçun quriladi. Bularda suv saqlovçi qatlamlar sathidan yuqoriga, hattoki öz bosimi bilan yer sirtigaça kötarilişi mumkin (mas, artezian Q.lar). Quvurli Q.larning çuqurligi 800 m gaça boradi. Bu turdagi Q.larning suvi markazlaştirilgan suv bilan ta'minlaş sistemasida işlatiladi. Quvurning suv saqlovçi qatlamga yetgan qismiga filtr (be-ton, keramika, şağal va b.) işlanadi. Quvurli Q.larning suvi markazdan qoçirma çöktirma nasoslar, erliftlar va sifonlar yordamida çiqarib olinadi. Suv singdiruvçi Q. vertikal drenajning bir turi sifatida berk botiqlarning zaxini qoçirişda qöllaniladi. Q. vositasida zax bosgan qatlamni suv yutgiç qatlam bilan birlaştirib, ortiqça suvni suv yutgiç qatlamga ötkazib yuboriş mumkin. Qirğoq böyi Q.i panjaralar bilan bölingan kameradan iborat bölib, suv daryo, köl va b. manbalardan quvur orqali oqib keladi.
Q vazifasiga köra funt, artezian, drenaj va kuzatiş Qga bölinadi (q. Artezian kuduği, kuzatuv kuduği, Kollektor-drenaj tarmoği, Koriz).
Q.: Koriz
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУДУҚ — вертикал шахта ёки ўра кўринишидаги гидротехника иншоо-ти. Қ.нинг аҳолини сув билан таъминлаш ва суғориш учун ер ости сувларини йиғиш мақсадида қуриладиган сув тўпловчи;ер ости сувларини ер усти сувлари билан қўшиш ёки дренаж сувлари ва тиндирилган канали-зация сувларини йиғиш мақсадида қуриладиган сув сингдирувчи; дарё, кўл, сув омборларидан олинадиган сувларни ростлаш мақсадида қирғоққа яқин қуриладиган қирғоқ бўйи хиллари бўлади.
Сув тўпловчи Қ. жуда кенг тарқалган бўлиб, асосан, ичимлик сув олиш учун қурилади. Конструкцияси, қурилиш усули ҳамда деворининг мустаҳкамлигига қараб шахтасимон ва қувурли (бурғиланган) хилларга бўлинади. Шахтасимон Қ. унча чуқур жойлашмаган кам босимли сув сақловчи қатламлардаги сувни олиш учун қурилади. Бундай Қ.лар кичик посёлкалар, чорвачилик фермалари, дала шийпонлари ва яйловларни сув билан таъминлаш мақсадида қазилади, суви истеъмол учун яроқли бўлса, махсус тозалаш талаб этилмайди. Уларнинг диаметри (ёки кенгли-ги) 0,8 дан 1,5 м гача, чуқ. 30—40 м гача (баъзи жойларда 100—300 м гача) бўлади. Шахтасимон Қ.ларга сув фильтрлар ёки ғовак бетондан қилинган деворлар орқали ўтади. Шахтасимон Қ.ларнинг кўпчилиги дебети суткасига 5—100м3 атро-фида. Деворлари ёғоч, тош ва бетон билан мустаҳкамланади. Ундаги сув турли сув чиқарувчи қурилмалар ёрдамида олинади. Қувурли (бурғиланган) Қ. турли чуқурликда ётган, суви кўп бўлган (босимли ва босимсиз) ер қатламларидан сув олиш учун қурилади. Буларда сув сақловчи қатламлар сатҳидан юқорига, ҳаттоки ўз босими билан ер сиртигача кўтарилиши мумкин (мас, артезиан Қ.лар). Қувурли Қ.ларнинг чуқурлиги 800 м гача боради. Бу турдаги Қ.ларнинг суви марказлаштирилган сув билан таъминлаш системасида ишлатилади. Қувурнинг сув сақловчи қатламга етган қисмига фильтр (бе-тон, керамика, шағал ва б.) ишланади. Қувурли Қ.ларнинг суви марказдан қочирма чўктирма насослар, эрлифтлар ва сифонлар ёрдамида чиқариб олинади. Сув сингдирувчи Қ. вертикал дренажнинг бир тури сифатида берк ботиқларнинг захини қочиришда қўлланилади. Қ. воситасида зах босган қатламни сув ютгич қатлам билан бирлаштириб, ортиқча сувни сув ютгич қатламга ўтказиб юбориш мумкин. Қирғоқ бўйи Қ.и панжаралар билан бўлинган камерадан иборат бўлиб, сув дарё, кўл ва б. манбалардан қувур орқали оқиб келади.
Қ вазифасига кўра фунт, артезиан, дренаж ва кузатиш Қга бўлинади (қ. Артезиан кудуғи, кузатув кудуғи, Коллектор-дренаж тармоғи, Кориз).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.