Qullik

Qullik — ekspluatatsiyaning tarixan dastlabki va eng qöpol şakli, unda qul i.ç. qurollari qatorida, öz xöjayini — quldorning mulki hisoblangan. Quldorlik tuzumiga asos bölgan. Q.ning manbai: uruş yoki qaroqçilik paytida asir olingan begona qabila a'zolari, jinoyat qilgan yoki qarzlarini tölay olmagan qabi-ladoşlar, şuningdek, qullarning tabiiy köpayişi, qullar savdosi va b. Quldorlar jabr-zulmi qullarning yirik qözğolonlariga sabab bölgan (q.Spartak qözğoloni).

Yaqin va Örta Şarq musulmon mamlakatlarida Q. birmunça keng tarqalgan. Islom dini musulmonlarni qul qilişni taqiqlagan, şuning uçun uruşlar paytida asir tuşgan va Yevropa, Osiyo va Afrika bozorlaridan sotib olingan ğayridinlar Q.ning asosiy manbai bölgan. Musulmon Şarqi mamlakatlarida qullar ogir işlarda — konlarda, qöşinlarda xizmat qilişgan (q. Mamluklar). Osiyo, Afrika va Amerika mamlakatlarining mustamlaka asoratiga solinişi munosabati bilan (16-a.) Q.ning yangi bos-qiçi boşlangan. 17—19- a.larda qul savdosi avj olgan. Amerikaga kelti-rilgan qullarning umumiy soni 10 mln. kişidan oşib ketgan. Plantatsiyalarda oğir mehnat qiluvçi qullarga iş hayvoni sifatida qaralgan. Kullar qarşiligining kuçayişi va Q.ka qarşi keng jamoatçilik harakatining avj olişi natijasida Q. bekor qilina boşlagan. Mas, AQŞdagi fuqarolar uruşi (1861—65) natijasida Q. bekor qilingan. Biroq Markaziy va Jan.- Arabistonda va Afrikaning ba'zi mamlakatlari (Efiopiya, Nigeriya va b.) da q. 20-a.ning 50-y.larigaça saqlangan. BMT 1948 y. qabul qilgan Inson huquqi umumiy dekla-ratsiyasining 4-moddasida Q. va qul savdosining hamma turlari taqiqlanişi e'lon qilingan. 1956 y. Jene-vada 59 davlat vakillari Q. qul sav-dosi va Q.ka öxşaş odatlar (majburiy mehnat va b.)ni bekor qilişga doir konvensiya qabul qilişgan. Örta Osiyo mamlakatlarida Q. klassik şaklda namoyon bölmagan. Bu yerla qullardan uy xizmatlari (qarollar), ğulomlar va b. sifatida foydalanilgan. Harbiy işga olingan ğulomlar ba'zan, keyinçalik yirik lavozimlarga erişganlar (q. Sabuktegin).