Qumqörğon tumani

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 375–376-b. — ziyouz.com

Qumqörğon tumani - Surxondaryo viloyatidagi tuman. Viloyatning markaziy qismida joylaşgan. 1977 y. 24 martda taşkil etilgan. Şim. dan Sariosiyo, jan. va jan.-ğarbdan Jarqörğon, şarqdan Oltinsoy, Şörçi, Uzun, şim.-şarqdan Denov, ğarbdan Bandixon va Boysun tumanlari, jan.- şarqdan Tojikiston Respublikasi bilan çegaradoş. Mayd. 2,2 ming km2. Aholisi 158,3 ming kişi (2005). Tumanda 1 şahar (Qumqörğon), 1 şaharça (Hurriyat), 8 qişloq fu-qarolari yiğini (Arslonboyli, jaloyir, Ketmon, Oqjar, Oqqapçi-ğay, Yuqori Kakaydi, Özbekiston, Qumqörğon) bor. Tuman markazi — Kumkörğon ş.

Tabiati. Tuman hududi Surxon — Şerobod vodiysining markaziy qismida joylaşgan, örta qismidan şim. dan janub tomon Surxondaryo oqib ötadi. Relyefi, asosan, adirlardan iborat, Surxondaryo vodiysi ğarbga (Şerobod — Sariqamiş qirlari tomon) va şarqqa (Bobotoğ tomon) asta-sekin kötarilib boradi. Foydali qazilmalardan Lalmikor neft koni, turli quriliş materiallari qazib olinadigan konlar bor. Iqlimi quruq subtropik iqlim. Qişi iliq, qisqa, yozi issiq, davomli. Yanv.ning örtaça t-rasi 3°, eng past t-ra —20°, —22°. Iyulning örtaça t-rasi 30°, eng yuqori t-ra 48°. Yillik örtaça t-ra 16°. Vegetatsiya davri 240—250 kun. Yiliga örtaça 190—200 mm yoğin tuşadi. Tuman hududidan Surxondaryo va uning mavsumiy oqimga ega bölgan öng irmoqlaridan Oqqapçiğay, Bandixon soylari oqib ötadi. Asosiy suğoriş kanallari: Şerobod va Bobotoğ maşina-magistral kanallari, Öğriguzar nasos st-yasi va b. bor. Daryo terrasalari allyuvial böz tuproq. Surxondaryoning har ikkala tomonidagi adirliklarda qum tuproq, toğ etaklarida oç tusli böz tuproqlar. Kserofit — efemeroid ösimliklar ösadi. Daryo böylarida qamiş, qiyoq, yulğun, yantoq, qizilmiya, adirlarida betaga, nöxatak, qönğir-boş, şoşir, lolaqizğaldoq, qözigul, toğ yon bağirlarida karrak, kovrak, kiyiköt, suv havzalarida har xil baliklar yaşaydi. Tuman hududida Jan. Surxon suv ombori joylaşgan.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, tatar, rus va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 71 kişi. Suğoriladigan zonada örtaça ziçlik 1 km2 ga 100 kişi çamasida.

Xöjaligi. Muhim sanoat korxonalaridan «Surxon» temir-beton buyumlari k-ti, paxta tozalaş, ta'mirlaş-mexanika, asfalt-beton z-dlari, non kti bor. Jan. Surxon suv ombori boşqarmasi, Surxondaryo par-malaş işlari boşqarmasi, MTP, quriliş taşkilotlari, avtokorxona, neftni saklaş va sisternalarga quy-iş estakadasi, savdo, madaniy va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari işlab turibdi. Kiçik, örta biz-nes korxonalari, mikrofirmalar faoliyat körsatadi. Q.x., asosan, ğallaçilik va paxtaçilik, ingiçka tolali paxtaçilikka ixtisoslaşgan. Çorvaçilik, polizçilik, sabzavotçilik, pillaçilik ham rivojlangan. Tumanda şirkat, dehqon, fermer xöjaliklari, 3 çorvaçilik majmuasi, «Sayxon» qorakölçilik-naslçilik xöjaligi mavjud. Boğ va tokzorlar bor. Umumiy ta'lim, bolalar musiqa maktablari, kasb-hunar kolleji, tuman markaziy kutubxonasi va uning şoxobçalari, klub muassasalari, madaniyat uylari, madaniyat va istirohat boği, stadion bor. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, qişloq vraçlik va feldşer-akuşerlik punktlari, dorixona va b. tibbiy muassasalar aholiga xizmat körsatadi. Q.dan Toşkent — Duşanba t.y. va Termiz — Duşanba avtomobil yöli ötgan. Yangi qurilayotgan Q. — Toşguzar — Boy-sun t.y. ning 112 km qismida poyezdlar qatnaydi. Q.dan Termiz ş.ga avtobuslar qatnovi yölga qöyilgan. Me'moriy yodgorliklardan Bandixonsoy ustiga qurilgan qad. me'moriy köprik (ğiştdan) (1558—98 y.lar) saqlanib qolgan.

Jovli Tursunov, Maşhura Röziyeva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚУМҚЎРҒОН ТУМАНИ - Сурхондарё вилоятидаги туман. Вилоятнинг марказий қисмида жойлашган. 1977 й. 24 мартда ташкил этилган. Шим. дан Сариосиё, жан. ва жан.-ғарбдан Жарқўрғон, шарқдан Олтинсой, Шўрчи, Узун, шим.-шарқдан Денов, ғарбдан Бандихон ва Бойсун туманлари, жан.- шарқдан Тожикистон Республикаси билан чегарадош. Майд. 2,2 минг км2. Аҳолиси 158,3 минг киши (2005). Туманда 1 шаҳар (Қумқўрғон), 1 шаҳарча (Ҳуррият), 8 қишлоқ фу-қаролари йиғини (Арслонбойли, жалойир, Кетмон, Оқжар, Оққапчи-ғай, Юқори Какайди, Ўзбекистон, Қумқўрғон) бор. Туман маркази — Кумкўрғон ш.

Табиати. Туман ҳудуди Сурхон — Шеробод водийсининг марказий қисмида жойлашган, ўрта қисмидан шим. дан жануб томон Сурхондарё оқиб ўтади. Рельефи, асосан, адирлардан иборат, Сурхондарё водийси ғарбга (Шеробод — Сариқамиш қирлари томон) ва шарққа (Боботоғ томон) аста-секин кўтарилиб боради. Фойдали қазилмалардан Лалмикор нефть кони, турли қурилиш материаллари қазиб олинадиган конлар бор. Иқлими қуруқ субтропик иқлим. Қиши илиқ, қисқа, ёзи иссиқ, давомли. Янв.нинг ўртача т-раси 3°, энг паст т-ра —20°, —22°. Июлнинг ўртача т-раси 30°, энг юқори т-ра 48°. Йиллик ўртача т-ра 16°. Вегетация даври 240—250 кун. Йилига ўртача 190—200 мм ёғин тушади. Туман ҳудудидан Сурхондарё ва унинг мавсумий оқимга эга бўлган ўнг ирмоқларидан Оққапчиғай, Бандихон сойлари оқиб ўтади. Асосий суғориш каналлари: Шеробод ва Боботоғ машина-магистрал каналлари, Ўғригузар насос ст-яси ва б. бор. Дарё террасалари аллювиал бўз тупроқ. Сурхондарёнинг ҳар иккала томонидаги адирликларда қум тупроқ, тоғ этакларида оч тусли бўз тупроқлар. Ксерофит — эфемероид ўсимликлар ўсади. Дарё бўйларида қамиш, қиёқ, юлғун, янтоқ, қизилмия, адирларида бетага, нўхатак, қўнғир-бош, шошир, лолақизғалдоқ, қўзигул, тоғ ён бағирларида каррак, коврак, кийикўт, сув ҳавзаларида ҳар хил баликлар яшайди. Туман ҳудудида Жан. Сурхон сув омбори жойлашган.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, татар, рус ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 71 киши. Суғориладиган зонада ўртача зичлик 1 км2 га 100 киши чамасида.

Хўжалиги. Муҳим саноат корхоналаридан «Сурхон» темир-бетон буюмлари к-ти, пахта тозалаш, таъмирлаш-механика, асфальт-бетон з-длари, нон кти бор. Жан. Сурхон сув омбори бошқармаси, Сурхондарё пар-малаш ишлари бошқармаси, МТП, қурилиш ташкилотлари, автокорхона, нефтни саклаш ва цистерналарга қуй-иш эстакадаси, савдо, маданий ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари ишлаб турибди. Кичик, ўрта биз-нес корхоналари, микрофирмалар фаолият кўрсатади. Қ.х., асосан, ғаллачилик ва пахтачилик, ингичка толали пахтачиликка ихтисослашган. Чорвачилик, полизчилик, сабзавотчилик, пиллачилик ҳам ривожланган. Туманда ширкат, деҳқон, фермер хўжаликлари, 3 чорвачилик мажмуаси, «Сайхон» қоракўлчилик-наслчилик хўжалиги мавжуд. Боғ ва токзорлар бор. Умумий таълим, болалар мусиқа мактаблари, касб-ҳунар коллежи, туман марказий кутубхонаси ва унинг шохобчалари, клуб муассасалари, маданият уйлари, маданият ва истироҳат боғи, стадион бор. Туман марказий касалхонаси, поликлиника, қишлоқ врачлик ва фельдшер-акушерлик пунктлари, дорихона ва б. тиббий муассасалар аҳолига хизмат кўрсатади. Қ.дан Тошкент — Душанба т.й. ва Термиз — Душанба автомобиль йўли ўтган. Янги қурилаётган Қ. — Тошгузар — Бой-сун т.й. нинг 112 км қисмида поездлар қатнайди. Қ.дан Термиз ш.га автобуслар қатнови йўлга қўйилган. Меъморий ёдгорликлардан Бандихонсой устига қурилган қад. меъморий кўприк (ғиштдан) (1558—98 й.лар) сақланиб қолган.

Жовли Турсунов, Машҳура Рўзиева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.