Qunduzça jangi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 378–379-b. — ziyouz.com
Qunduzça jangi - Amir Temur qöşinlari bilan Oltin Örda xoni Töxtamiş qöşini örtasida hoz. samara bilan Çistopol şaharlari ora-liğida, Volga daryosining şarqiy sohilida joylaşgan Qunduzça (hoz. Kondurça) mavzeida sodir bölgan jang (1391.18.6); örta asrlardagi eng yirik janglardan biri. Sohibqironning Eron, Zakavkazyedagi mavqei ortib borayotganini ğarazgöylik bilan kuzatayotgan Töxtamiş Amir Temurga qarşi Misr bilan ittifoq tuzişni rejalaştirgan. U Sohibqironning Erondaligidan foydalanib, hatto Movarounnahrga ham bosqinlar uyuştiradi. Amir Temur Töxtamişxonning ğanimlik harakatlariga çek qöyiş maqsadida 1391 y. unga qarşi yurişga jazm etadi va umumiy safarbarlik e'lon qiladi. 200 ming kişilik qöşin Ötror tomon yöl oladi. Qozo-ğistondagi Uluğtoğ qoyalarida Sohib-qironning bu yuriş haqida yozib qoldirgan xotira yozuvi saqlangan. Unda jumladan şunday deyilgan: «Tarix yegti yuz töqson uçta, qöy yil yozning ora oy Turonning sultoni Temurbek 200 ming çerik bila islom uçun Töxtamişxonni(ng) xoniğa yöridi. Bu yerga yetib, belgu bölsun teb bu yöbani köpardi. Tangri nisfat ber-gay, inşaolloh, Tangri el kişiga rahmat qilğay, bizni duo bila yod qil-ğay».
Şarafuddin Aş Yazdiynnng yozişiça, Töxtamişxon qöşini Amir temurnikidan ança köp bölgan. Q.j.da har ikki tomondan 500 mingga yaqin jangçi iştirok etgan.
Amir Temur qöşinni an'anaviy tartib — markaz, söl va öng qanot holidan özgaça tartibda tuzişga ahd qiladi va jangovar tartibning yangi usulini qöllaydi, qöşin 7 qölga taqsim etiladi. Markazdagi qölga amalda amir Sulaymonşoh qömondon bölgan. Uning ortidan Muhammad Sulton boş bölgan qöl joylaşgan, bu qöl ketidan Sohibqiron qöl ostida bölgan 20 qöşin (böluk) zaxiradagi qism sifatida borgan. Baronğarga Mironşoh mirzo, qunbul (qanot)ga amir Xoji Sayfuddin barlos, juvonğarga Umar-şayx mirzo, unga qunbul sifatida amir Berdibek, Saribuğo qöllari joylaşgan. Öğruq va zaxira qismlarga qömondonlikni Amir Temur öz zimmasiga olgan. Uning maqomi markaz ortida bölib, kim yordamga muhtoj bölsa öşanga kömak yuborişga tayyor turgan. Keyinçalik ma'lum bölişiça jang taqdirini uşbu harbiy qism hal etgan.
Töxtamişxon qöşinini 5 qölga taqsimlab, ularga Jöji xonadoniga mansub şahzodalar hamda eng oliy dara-jadagi amirlarni qömondon qilib tayinlaydi. Ikki tomon qöşini bir-birini köra oladigan masofaga kelganda Amir Temur duşman köz öngida ötov, çodirlar örnatişni, gilamlar yozişni buyuradi. Bunday namoyişkorona sovuqqonlik duşman ruhiyatiga salbiy ta'sir etib, uni esankiratib qöyişi lozim edi.
Jang kuni erta tongda (18 iyun) Sohibqiron qöşini köz öngida otdan tuşib Allohdan madad tilab ikki rakaat namoz öqigan. Bayroq va tuğlarni kötargan qöşin noğora çalib, suron aytib, ulkan jang kar-naylari sadolari ostida jangni boşlaydilar. Umarşayx qömondonligi ostidagi söl qanot Töxtamiş tomonidan berilgan zarba natijasida muşqul ahvolda qoladi, raqib qöşini söl qanotni yorib ötib orqa tomondan hujum uyuştirişga erişadi. Amir Temur bu paytda qipçoqlarning asosiy qismini ta'qib etmoqda edi, lekin u zaxiradagi qism bilan özining söl qano-tiga yordamga keladi va duşman uloqti-rib taşlanadi. Şundan söng Töxtamiş asosiy zarbani Şayx Temur Sulduz rah-barligidagi qismlarga qaratadi va uning favjini yakson etib örtani yorib çiqadi, lekin qarşisidan Umarşayx mir-zo qöşini çiqib muhorabaga kirişadi. Şu tariqa Hoji Sayfuddin barlos boşçiligidagi qanot qöşinlari ğanimning juvanğariga hujum qilişi boşlanadi, bu hujum duşman juvanğari qarşiligini sindiradi. Töxtamiş Hoji Sayfuddinga qarşi quç taşlaydi, biroq ularga qarşi amir Jahon-şoh qismi taşlanadi. Şayx Temur Sul-duz qatorlarining yorib ötilişi ham töxtatilgan. Ibn Arabşohning yozişiça, Töxtamiş qöşinining bir qismi ikki laşkarboşi örtasida çiqqan nizo tufayli jang maydonidan qoçgan. Q.j. Sohibqiron foydasiga hal bölgan. Töxtamiş qoçgan, uning ketidan amirlar, sarkardalar va qolgan-qutgan qöşini ham ergaşgan. Sohibqiron nihoyat otdan tuşib Allohga hamdu sano aytgan. Amir Temur har ön otlikdan yettitasini duşmanni ta'qib etişga jönatgan. Volga daryosigaça ta'qib etilgan Oltin Urda jang-çilari öldirilgan yoxud asir olingan. Bir oyga yaqin dam olgan Sohib-qiron katta ölja bilan Movarounnahrga qaytgan.
Ad.: Şarafuddin Ali Yazdiy, zafarnoma, T., 1997; Ibn Arabşoh, Amir Temurtarixi, T., 1992; Dadaboyev H., Amir Temurning harbiy mahorati, T., 1996.
Faxriddin Hasanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУНДУЗЧА ЖАНГИ - Амир Темур қўшинлари билан Олтин Ўрда хони Тўхтамиш қўшини ўртасида ҳоз. самара билан Чистополь шаҳарлари ора-лиғида, Волга дарёсининг шарқий соҳилида жойлашган Қундузча (ҳоз. Кондурча) мавзеида содир бўлган жанг (1391.18.6); ўрта асрлардаги энг йирик жанглардан бири. Соҳибқироннинг Эрон, Закавказьедаги мавқеи ортиб бораётганини ғаразгўйлик билан кузатаётган Тўхтамиш Амир Темурга қарши Миср билан иттифоқ тузишни режалаштирган. У Соҳибқироннинг Эрондалигидан фойдаланиб, ҳатто Мовароуннаҳрга ҳам босқинлар уюштиради. Амир Темур Тўхтамишхоннинг ғанимлик ҳаракатларига чек қўйиш мақсадида 1391 й. унга қарши юришга жазм этади ва умумий сафарбарлик эълон қилади. 200 минг кишилик қўшин Ўтрор томон йўл олади. Қозо-ғистондаги Улуғтоғ қояларида Соҳиб-қироннинг бу юриш ҳақида ёзиб қолдирган хотира ёзуви сақланган. Унда жумладан шундай дейилган: «Тарих егти юз тўқсон учта, қўй йил ёзнинг ора ой Туроннинг султони Темурбек 200 минг черик била ислом учун Тўхтамишхонни(нг) хониға йўриди. Бу ерга етиб, белгу бўлсун теб бу йўбани кўпарди. Тангри нисфат бер-гай, иншаоллоҳ, Тангри эл кишига раҳмат қилғай, бизни дуо била ёд қил-ғай».
Шарафуддин Аш Яздийнннг ёзишича, Тўхтамишхон қўшини Амир темурникидан анча кўп бўлган. Қ.ж.да ҳар икки томондан 500 мингга яқин жангчи иштирок этган.
Амир Темур қўшинни анъанавий тартиб — марказ, сўл ва ўнг қанот ҳолидан ўзгача тартибда тузишга аҳд қилади ва жанговар тартибнинг янги усулини қўллайди, қўшин 7 қўлга тақсим этилади. Марказдаги қўлга амалда амир Сулаймоншоҳ қўмондон бўлган. Унинг ортидан Муҳаммад Султон бош бўлган қўл жойлашган, бу қўл кетидан Соҳибқирон қўл остида бўлган 20 қўшин (бўлук) захирадаги қисм сифатида борган. Баронғарга Мироншоҳ мирзо, қунбул (қанот)га амир Хожи Сайфуддин барлос, жувонғарга Умар-шайх мирзо, унга қунбул сифатида амир Бердибек, Сарибуғо қўллари жойлашган. Ўғруқ ва захира қисмларга қўмондонликни Амир Темур ўз зиммасига олган. Унинг мақоми марказ ортида бўлиб, ким ёрдамга муҳтож бўлса ўшанга кўмак юборишга тайёр турган. Кейинчалик маълум бўлишича жанг тақдирини ушбу ҳарбий қисм ҳал этган.
Тўхтамишхон қўшинини 5 қўлга тақсимлаб, уларга Жўжи хонадонига мансуб шаҳзодалар ҳамда энг олий дара-жадаги амирларни қўмондон қилиб тайинлайди. Икки томон қўшини бир-бирини кўра оладиган масофага келганда Амир Темур душман кўз ўнгида ўтов, чодирлар ўрнатишни, гиламлар ёзишни буюради. Бундай намойишкорона совуққонлик душман руҳиятига салбий таъсир этиб, уни эсанкиратиб қўйиши лозим эди.
Жанг куни эрта тонгда (18 июнь) Соҳибқирон қўшини кўз ўнгида отдан тушиб Аллоҳдан мадад тилаб икки ракаат намоз ўқиган. Байроқ ва туғларни кўтарган қўшин ноғора чалиб, сурон айтиб, улкан жанг кар-найлари садолари остида жангни бошлайдилар. Умаршайх қўмондонлиги остидаги сўл қанот Тўхтамиш томонидан берилган зарба натижасида мушқул аҳволда қолади, рақиб қўшини сўл қанотни ёриб ўтиб орқа томондан ҳужум уюштиришга эришади. Амир Темур бу пайтда қипчоқларнинг асосий қисмини таъқиб этмоқда эди, лекин у захирадаги қисм билан ўзининг сўл қано-тига ёрдамга келади ва душман улоқти-риб ташланади. Шундан сўнг Тўхтамиш асосий зарбани Шайх Темур Сулдуз раҳ-барлигидаги қисмларга қаратади ва унинг фавжини яксон этиб ўртани ёриб чиқади, лекин қаршисидан Умаршайх мир-зо қўшини чиқиб муҳорабага киришади. Шу тариқа Ҳожи Сайфуддин барлос бошчилигидаги қанот қўшинлари ғанимнинг жуванғарига ҳужум қилиши бошланади, бу ҳужум душман жуванғари қаршилигини синдиради. Тўхтамиш Ҳожи Сайфуддинга қарши қуч ташлайди, бироқ уларга қарши амир Жаҳон-шоҳ қисми ташланади. Шайх Темур Сул-дуз қаторларининг ёриб ўтилиши ҳам тўхтатилган. Ибн Арабшоҳнинг ёзишича, Тўхтамиш қўшинининг бир қисми икки лашкарбоши ўртасида чиққан низо туфайли жанг майдонидан қочган. Қ.ж. Соҳибқирон фойдасига ҳал бўлган. Тўхтамиш қочган, унинг кетидан амирлар, саркардалар ва қолган-қутган қўшини ҳам эргашган. Соҳибқирон ниҳоят отдан тушиб Аллоҳга ҳамду сано айтган. Амир Темур ҳар ўн отликдан еттитасини душманни таъқиб этишга жўнатган. Волга дарёсигача таъқиб этилган Олтин Урда жанг-чилари ўлдирилган ёхуд асир олинган. Бир ойга яқин дам олган Соҳиб-қирон катта ўлжа билан Мовароуннаҳрга қайтган.
Ад.: Шарафуддин Али Яздий, зафарнома, Т., 1997; Ибн Арабшоҳ, Амир Темуртарихи, Т., 1992; Дадабоев Ҳ., Амир Темурнинг ҳарбий маҳорати, Т., 1996.
Фахриддин Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.