Qurama tizmasi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 379–380-b. — ziyouz.com
Qurama tizmasi QURAMA TIZMASI, Qurama toğlari (qurama qabilasi nomidan) — Tyanşan toğ sistemasining ğarbidagi toğ tizmasi, Tojikiston bilan Özbekiston respublikalari çegarasida. Jan.- ğarbda Tojikiston Respublikasidagi Böston ş.dan boşlanib, şim.- şarqqa 170 km davom etadi va Kengsoz dovoni yaqinida Çatqol tizmasiga tutaşadi. Farğona vodiysini şim.-ğarbdan örab turadi. Ohangaron bilan Sirdaryo daryolari havzalari orasidagi suvayirğiç. Örtaça bal. 2500— 3000 m. Eng baland joyi 3769 m (Boboiob çöqqisi). Tizma Kamçiq dovonidan jan.-ğarb tomonga pasayib boradi. Ğarbda — Oltintopgan va Qalqonota tizmalariga bölinadi. Bu tizmalar oraliğida Sardobsoy vodiysi joylaşgan. Tizmalar silur va devon davrlarining slanets, ohaktoş, granit, dolomit, granodiorit, konglomerat, porfir, qumtoş kabi meta-morfik va otqindi toğ jinslaridan taşkil topgan. Yon bağirlarida mezokaynozoy davrlari lyosslari, lyossimon yotqiziqlari mavjud. Ohaktoşlar va dolomitlarda karst relyef şakllari (karrlar, karst voronka va ğorlari) tarqalgan, mezo-kaynozoy toğ jinslarida surilmalar sodir bölib turadi. Sardobsoyning yuqori oqimidan şarqda Q.t. köproq toşkömir va perm davrlarining effuziv va intruziv jinslaridan tuzilgan. Tizma foydali qazilmalarga boy. Bu yerda toşkömir, kumuş, flyuorit, qörgoşin, mis, oltin, rux va b. polimetall rudalar konlari topilgan. Q.t. yon bağirlaridan juda köp katta-kiçik jilğa va soylar, jumladan, şim.-ğarbiy yon bağridan Ohangaron daryosining çap irmoqlari oqib tuşadi.
Q.t.ning jan.-ğarbiy va quyi qismlarida iqlim kontinental. Şim.- şarqiy va baland qismlarida iqlim mö'tadillaşadi, yoğingarçilik miqdori ortadi. Tizmaning şim.-ğarbiy yon bağri nisbatan sernam. Har ikkala yon bağrida ham adir mintaqasida töq tusli böz tuproqlarda efemer va efemeroid ösimliklar, çunonçi buğdoyiq, yuqoriroqda kserofit butalar, undan yuqorida jigarrang toğ tuproqlarda yirik arça örmonlari, yovvoyi olma va yonğoq (şim. yon bağri-da), betaga ösadi. 2800—3000 m va undan baland joylarida toğ yaylovlari uçraydi.
Murod Mamatqu.yuv.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУРАМА ТИЗМАСИ, Қурама тоғлари (қурама қабиласи номидан) — Тяньшан тоғ системасининг ғарбидаги тоғ тизмаси, Тожикистон билан Ўзбекистон республикалари чегарасида. Жан.- ғарбда Тожикистон Республикасидаги Бўстон ш.дан бошланиб, шим.- шарққа 170 км давом этади ва Кенгсоз довони яқинида Чатқол тизмасига туташади. Фарғона водийсини шим.-ғарбдан ўраб туради. Оҳангарон билан Сирдарё дарёлари ҳавзалари орасидаги сувайирғич. Ўртача бал. 2500— 3000 м. Энг баланд жойи 3769 м (Бобоиоб чўққиси). Тизма Камчиқ довонидан жан.-ғарб томонга пасайиб боради. Ғарбда — Олтинтопган ва Қалқонота тизмаларига бўлинади. Бу тизмалар оралиғида Сардобсой водийси жойлашган. Тизмалар силур ва девон даврларининг сланец, оҳактош, гранит, доломит, гранодиорит, конгломерат, порфир, қумтош каби мета-морфик ва отқинди тоғ жинсларидан ташкил топган. Ён бағирларида мезокайнозой даврлари лёсслари, лёссимон ётқизиқлари мавжуд. Оҳактошлар ва доломитларда карст рельеф шакллари (каррлар, карст воронка ва ғорлари) тарқалган, мезо-кайнозой тоғ жинсларида сурилмалар содир бўлиб туради. Сардобсойнинг юқори оқимидан шарқда Қ.т. кўпроқ тошкўмир ва пермь даврларининг эффузив ва интрузив жинсларидан тузилган. Тизма фойдали қазилмаларга бой. Бу ерда тошкўмир, кумуш, флюорит, қўргошин, мис, олтин, рух ва б. полиметалл рудалар конлари топилган. Қ.т. ён бағирларидан жуда кўп катта-кичик жилға ва сойлар, жумладан, шим.-ғарбий ён бағридан Оҳангарон дарёсининг чап ирмоқлари оқиб тушади.
Қ.т.нинг жан.-ғарбий ва қуйи қисмларида иқлим континентал. Шим.- шарқий ва баланд қисмларида иқлим мўътадиллашади, ёғингарчилик миқдори ортади. Тизманинг шим.-ғарбий ён бағри нисбатан сернам. Ҳар иккала ён бағрида ҳам адир минтақасида тўқ тусли бўз тупроқларда эфемер ва эфемероид ўсимликлар, чунончи буғдойиқ, юқорироқда ксерофит буталар, ундан юқорида жигарранг тоғ тупроқларда йирик арча ўрмонлари, ёввойи олма ва ёнғоқ (шим. ён бағри-да), бетага ўсади. 2800—3000 м ва ундан баланд жойларида тоғ яйловлари учрайди.
Мурод Маматқу.юв.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.