Quriliş mexanikasi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 389–391-b. — ziyouz.com
Quriliş mexanikasi - inşootlarning mustahkamligi, bikirligi, çidamliligi va tebraniş-tebranmasligini örganiş, tekşiriş va hisoblaş bilan şuğullanadigan fan. Asosiy obyektlari — tekis va fazoviy plastinka va qobiqlardan iborat sistemalar. Konstruksiyalarni hisoblaşda turli ta'sirlar, asosan, statik va dinamik nagruzkalar va t-raning özgarişi hisobga olinadi. Hisoblaşdan maqsad sistema elementlarida vu-judga keladigan içki zöriqişlarni, ayrim nuqtalarining siljişini, sistemaning turğunlik va tebraniş şaroitini aniqlaşdan iborat. Hisoblaş natijalari asosida bino va in-şootlarning mustahkamligi uçun zarur ayrim elementlari kesimlarining ölçami aniklanadi. Q.m.dagi nazariy hisoblaşlar nazariy mexanika, materiallar karşiligi, elastiklik nazariyasi, plastiklik nazariyasi va b.ga asoslanadi. Q.m. inşootlar nazariyasi, inşootlar statistikasi deb ham ataladi.
Inşootlarni hisoblaş uçun dastlab ularning hisobiy sxemasi (mode-li) aniqlanadi. Şu maqsadda real inşootlardan faqat mahalliy nagruz-kalarni qabul qiladigan va amalda inşoot işida butunlay iştirok etmaydigan elementlar fikran olib taşlanadi va inşootning soddalaştirilgan sxemasi tuziladi. Hisobiy sxemada inşoot elementlari şartli ravişda çiziq, tekislik, qiyşiq yuzalar tarzida tasvirlanadi. Q.m.da özaro uzel qilib tutaştirilgan alohida elementlar yoki sterjenlardan iborat diskret sxema (ferma, rama, arkalar), bitta uzluksiz ele-mentdan iborat kontinual sxema (mas, qobiq) va alohida sterjenlari (mas, kolonnaga tayanuvçi qobiq) bölgan diskret-kontinual sxema böladi.
Hisoblaşda inşootlar barça elementlarining özaro boğliqligi hisobga olinadi. Amalda uçraydigan inşootlar sistemalari faqat statik tenglamalardan foydalanib hisoblaş mumkin bölgan statik aniq sistemalar va statik tenglamalardan taşqari deformatsiyalarning özaro boğliqlik tenglamalaridan ham foydalanib hisoblanadigan statik aniqmas sistemalarga bölinadi.
Diskret aniqmas statik sistemalarni hisoblaşda kuç usuli, siljiş usuli va aralaş usuldan foydalaniladi. Kuç usuli böyiça hisoblaşda inşootning tanlangan hisobiy sxemasida boğlanişlarning bir qismi «taşlab yuboriladi» (hisobga olinmaydi). Bu bilan berilgan sistema statik aniq va geometrik jihatdan özgar-mas sistemaga aylantiriladi, «taş-lab yuborilgan» boğlanişlar kuç bilan almaştirilib, kanonik tenglamalar tuziladi. Bu tenglamalarni yeçişda topilgan ortiqça noma'lumlar nagruzka bilan birga asosiy sistemaga taşqi kuçlar sifatida «qöyiladi», söngra sistema elementlaridagi içki zöri-qişlar va ayrim nuqtalarining sil-jişi aniqlanadi. Siljiş usulida berilgan sistemaga qöşimça boğlanişlar qöyib, asosiy sistema hosil qilinadi. Bundan maqsad sistemani deformatsiyasi va zöriqişlari oldindan örganilgan sistemaga aylantirişdir. Boğlaniş yönalişi böyiça siljişlar ortiqça noma'lum deb qabul qilinadi. Aralaş usulda kuç va siljiş usullaridan bir-galikda foydalaniladi; bunda asosiy sistema ba'zi boğlanişlarni qöşiş, ba'zilarini olib taşlaş yöli bilan hosil qilinadi. Şuning uçun kuç va siljişlar ortiqça noma'lum böladi.
Kontinual statik aniqmas sistemalarni hisoblaşda siljiş funksiyalari yoki zöriqişlar noma'lum deb qabul qilinadi. Bularni aniqlaş uçun differensial tenglamalar tuziladi. Tenglamalar yeçilgandan söng içki zöriqişlarning qiymati aniqlanadi. Hisoblaş amaliyotda kompyu-terdan foydalaniş kontinual siste-malarni hisoblaş uçun diskret hisobiy sxemalardan ham foydalanişga imkon beradi. Bunda kontinual sistema özaro bikir yoki elastik boğlanişlar bilan birikadigan sistemalarni hisoblaşda kuç usuli ham, sil-jiş usuli ham qöllaniladi. Geometrik çiziqlimas sistemalar ham uçraydi. Bularni hisoblaşda siljiş ança katta bölganligidan sistema geo-metriyasining özgarişi va deformatsiya jarayonida nagruzkaning siljişi hisobga olinadi. Inşootning turğunligi va tebranişini örganiş Q.m. ning muhim vazifasidir. Inşootning qançalik turğun ekanligini hisoblaşda statik, energetik va dinamik usullar qöllaniladi. Ular yordamida kritik parametrlar aniqlanadi. Hozir Q.m.ga doir barça diagnostika va hisoblaş işlari asosan kompyuterlar bilan bajariladi.
Q.m.ning inşootlarni hisoblaş usullari mat., mexanika va materiallar qarşiligi fanlarining taraqqiy etişi bilan rivojlana bordi. 19-a.gaça Q.m.da grafik usul bilan hisoblaş usuli qöllanildi va bu usul «grafosta-tistika» deb ataldi. 20-a.ga kelib grafik usul örnini analitik usul egalladi. 18—19- a.larda L. Eyler, Ya.Ber-nulli, J. Lagranj va S. Puasson işlari asosida kelib çiqqan analitik usullar 19-a. 2-yarmidan t.y. köpriklari, yirik sanoat inşootlari qurilişi natijasida jadal rivojlandi. Yuqorida aytib ötilgan fanlarning rivojlanişi tufayli Q.m. usullari ham takomillaşib bordi. Özbeknston me'morligi qadimiyligi, turli-tuman me'moriy yodgorliklari bilan maşhur (q. Me'morlik). Qad. milliy bino va inşootlar juda murakkabligi, geometrik şakllarning köpligi, zilzilabardoş qilib qurilganligi bilan ajralib turadi. Ularni qurişda me'morlar Q.m. usullaridan foydalanişgan. Hozir ham Özbekistonda zamonaviy bino va inşootlar bilan birga tarixiy me'morlik an'a-nalaridan ham foydalaniladi va bunda Q.m. usullari keng qöllaniladi. Özbekistonda bino va inşootlarni zilzilabardoş qilib qurişga alohida e'tibor beriladi. Özbekistonda Q.m.ga doir i.t. işlari, asosan, Toşkent arxitektura-quriliş in-tida, Samarqand Davlat arxitektura-quriliş in-tida, Toşkent Davlat texnika un-tida, Toşkent temir yöl transporti muhandislari in-tida, Özbekiston Respublikasi FA Mexanika va inşo-otlarning seysmik mustahkamligi i.t. institutida olib boriladi.
Tursunboy Raşidov.
Q.: Me'morlik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУРИЛИШ МЕХАНИКАСИ - иншоотларнинг мустаҳкамлиги, бикирлиги, чидамлилиги ва тебраниш-тебранмаслигини ўрганиш, текшириш ва ҳисоблаш билан шуғулланадиган фан. Асосий объектлари — текис ва фазовий пластинка ва қобиқлардан иборат системалар. Конструкцияларни ҳисоблашда турли таъсирлар, асосан, статик ва динамик нагрузкалар ва т-ранинг ўзгариши ҳисобга олинади. Ҳисоблашдан мақсад система элементларида ву-жудга келадиган ички зўриқишларни, айрим нуқталарининг силжишини, системанинг турғунлик ва тебраниш шароитини аниқлашдан иборат. Ҳисоблаш натижалари асосида бино ва ин-шоотларнинг мустаҳкамлиги учун зарур айрим элементлари кесимларининг ўлчами аникланади. Қ.м.даги назарий ҳисоблашлар назарий механика, материаллар каршилиги, эластиклик назарияси, пластиклик назарияси ва б.га асосланади. Қ.м. иншоотлар назарияси, иншоотлар статистикаси деб ҳам аталади.
Иншоотларни ҳисоблаш учун дастлаб уларнинг ҳисобий схемаси (моде-ли) аниқланади. Шу мақсадда реал иншоотлардан фақат маҳаллий нагруз-каларни қабул қиладиган ва амалда иншоот ишида бутунлай иштирок этмайдиган элементлар фикран олиб ташланади ва иншоотнинг соддалаштирилган схемаси тузилади. Ҳисобий схемада иншоот элементлари шартли равишда чизиқ, текислик, қийшиқ юзалар тарзида тасвирланади. Қ.м.да ўзаро узел қилиб туташтирилган алоҳида элементлар ёки стерженлардан иборат дискрет схема (ферма, рама, аркалар), битта узлуксиз эле-ментдан иборат континуал схема (мас, қобиқ) ва алоҳида стерженлари (мас, колоннага таянувчи қобиқ) бўлган дискрет-континуал схема бўлади.
Ҳисоблашда иншоотлар барча элементларининг ўзаро боғлиқлиги ҳисобга олинади. Амалда учрайдиган иншоотлар системалари фақат статик тенгламалардан фойдаланиб ҳисоблаш мумкин бўлган статик аниқ системалар ва статик тенгламалардан ташқари деформацияларнинг ўзаро боғлиқлик тенгламаларидан ҳам фойдаланиб ҳисобланадиган статик аниқмас системаларга бўлинади.
Дискрет аниқмас статик системаларни ҳисоблашда куч усули, силжиш усули ва аралаш усулдан фойдаланилади. Куч усули бўйича ҳисоблашда иншоотнинг танланган ҳисобий схемасида боғланишларнинг бир қисми «ташлаб юборилади» (ҳисобга олинмайди). Бу билан берилган система статик аниқ ва геометрик жиҳатдан ўзгар-мас системага айлантирилади, «таш-лаб юборилган» боғланишлар куч билан алмаштирилиб, каноник тенгламалар тузилади. Бу тенгламаларни ечишда топилган ортиқча номаълумлар нагрузка билан бирга асосий системага ташқи кучлар сифатида «қўйилади», сўнгра система элементларидаги ички зўри-қишлар ва айрим нуқталарининг сил-жиши аниқланади. Силжиш усулида берилган системага қўшимча боғланишлар қўйиб, асосий система ҳосил қилинади. Бундан мақсад системани деформацияси ва зўриқишлари олдиндан ўрганилган системага айлантиришдир. Боғланиш йўналиши бўйича силжишлар ортиқча номаълум деб қабул қилинади. Аралаш усулда куч ва силжиш усулларидан бир-галикда фойдаланилади; бунда асосий система баъзи боғланишларни қўшиш, баъзиларини олиб ташлаш йўли билан ҳосил қилинади. Шунинг учун куч ва силжишлар ортиқча номаълум бўлади.
Континуал статик аниқмас системаларни ҳисоблашда силжиш функциялари ёки зўриқишлар номаълум деб қабул қилинади. Буларни аниқлаш учун дифференциал тенгламалар тузилади. Тенгламалар ечилгандан сўнг ички зўриқишларнинг қиймати аниқланади. Ҳисоблаш амалиётда компью-тердан фойдаланиш континуал систе-маларни ҳисоблаш учун дискрет ҳисобий схемалардан ҳам фойдаланишга имкон беради. Бунда континуал система ўзаро бикир ёки эластик боғланишлар билан бирикадиган системаларни ҳисоблашда куч усули ҳам, сил-жиш усули ҳам қўлланилади. Геометрик чизиқлимас системалар ҳам учрайди. Буларни ҳисоблашда силжиш анча катта бўлганлигидан система гео-метриясининг ўзгариши ва деформация жараёнида нагрузканинг силжиши ҳисобга олинади. Иншоотнинг турғунлиги ва тебранишини ўрганиш Қ.м. нинг муҳим вазифасидир. Иншоотнинг қанчалик турғун эканлигини ҳисоблашда статик, энергетик ва динамик усуллар қўлланилади. Улар ёрдамида критик параметрлар аниқланади. Ҳозир Қ.м.га доир барча диагностика ва ҳисоблаш ишлари асосан компьютерлар билан бажарилади.
Қ.м.нинг иншоотларни ҳисоблаш усуллари мат., механика ва материаллар қаршилиги фанларининг тараққий этиши билан ривожлана борди. 19-а.гача Қ.м.да график усул билан ҳисоблаш усули қўлланилди ва бу усул «графоста-тистика» деб аталди. 20-а.га келиб график усул ўрнини аналитик усул эгаллади. 18—19- а.ларда Л. Эйлер, Я.Бер-нулли, Ж. Лагранж ва С. Пуассон ишлари асосида келиб чиққан аналитик усуллар 19-а. 2-ярмидан т.й. кўприклари, йирик саноат иншоотлари қурилиши натижасида жадал ривожланди. Юқорида айтиб ўтилган фанларнинг ривожланиши туфайли Қ.м. усуллари ҳам такомиллашиб борди. Ўзбекнстон меъморлиги қадимийлиги, турли-туман меъморий ёдгорликлари билан машҳур (қ. Меъморлик). Қад. миллий бино ва иншоотлар жуда мураккаблиги, геометрик шаклларнинг кўплиги, зилзилабардош қилиб қурилганлиги билан ажралиб туради. Уларни қуришда меъморлар Қ.м. усулларидан фойдаланишган. Ҳозир ҳам Ўзбекистонда замонавий бино ва иншоотлар билан бирга тарихий меъморлик анъа-наларидан ҳам фойдаланилади ва бунда Қ.м. усуллари кенг қўлланилади. Ўзбекистонда бино ва иншоотларни зилзилабардош қилиб қуришга алоҳида эътибор берилади. Ўзбекистонда Қ.м.га доир и.т. ишлари, асосан, Тошкент архитектура-қурилиш ин-тида, Самарқанд Давлат архитектура-қурилиш ин-тида, Тошкент Давлат техника ун-тида, Тошкент темир йўл транспорти муҳандислари ин-тида, Ўзбекистон Республикаси ФА Механика ва иншо-отларнинг сейсмик мустаҳкамлиги и.т. институтида олиб борилади.
Турсунбой Рашидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.