Qurolli kuçlar
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 392–393-b. — ziyouz.com
Qurolli kuçlar - harbiy harakatlar (hujum yoki mudofaa) olib boriş hamda davlat xavfsizligini ta'minlaş maqsadida davlat tomonidan ta'minlanuvçi qurollangan kişilarning uyuşgan birlaşmasi; siyosiy hokimiyatning muhim tarmoği.
Q.k.ning vujudga kelişi jamiyatning sinflarga ajralişi va davlat paydo bölişi bilan boğliq. Quldorlik davlatlarining qöşinlari, asosan, harbiy yölboşçilar yoki şohlarning drujinalaridan, erkin xalq laşkarlaridan iborat bölgan. Misr, Yuno-niston, Rim va b. davlatlarda harbiy-dengiz floti tuzilgan. Mulkçilik munosabatlari rivojlana borgan sari vassalliklar laşkarlari Q.k.ning asosini taşkil etgan. Har bir mulkdor mohir jangçi bölib, öz qurolli otryadiga ega bölgan. Ğarbiy Yevropada piyoda askarlar ahamiyatini yöqotib, oğir qurollangan otliq ritsarlar asosiy kuçga aylangan. Şarqda arablar, turklar, möğullar va b.ning davlatlarida Q.k., asosan, oğir va yengil qurollangan otliq askarlardan iborat bölgan (q. Armiya).
18-a. oxirida Yevropa davlatlari (Fransiya va b.)da umumiy harbiy xizmat majburiyati joriy etildi. 19-a. oxirlariga kelib rivojlangan davlatlar Q.k.i soni keskin köpaydi. 20-a. boşlarida yangi jangovar texnika paydo böldi, transportning rivojlanişi kadr prinsipi asosida tuzilgan armiya va harbiy-dengiz floti yaratilişiga olib keldi. Keyinçalik qurollaniş poygasi avj oldi va yirik davlatlar qurolli kuçlari jadal köpaya boşladi. Fan va texnikaning eng yangi yutuklaridan harbiy maqsadlarda foydalaniş keng yölga qöyildi. Yangiça qöşin turlari vujudga keldi.
Ikkinçi jahon uruşi davrida Q.k. ham miqdor, ham sifat jihatdan ösdi. Qöşinlar mexanizatsiyalaştirildi va motorlaştirildi, artilleriya va tanklar soni ortdi, reaktiv artilleriya va ballistik hamda qanotli raketalarning dastlabki namunalari paydo böldi. Harbiy-havo kuçlari va harbiy-dengiz floti rivojlandi. Operativ birlaşmalar (quruqlikdagi qöşinlarda — front yoki armiyalar guruhi, harbiy-dengiz flotida — flot) vu-judga keldi. 1945 y. AQŞda, 1949 y. sobiq SSSRda, keyinroq Buyuk Bri-taniya, Fransiya va Xitoyda atom quroli paydo böldi.
Q.k. turlariga quyidagilar kiradi: quruqlikdagi qöşinlar, strategik maqsaddagi raketa qöşinlari, mamlakatni havo hujumidan mudofaa qiliş qöşinlari, harbiy-havo kuçlari, harbiidengiz floti. Q.k. turlari bölinma, qism, qöşilma, şuningdek, birlaşma (asosan, uruş davrida)larga uyuşgan qöşin turlari va maxsus qöşinlardan taşkil topadi. Q.k.da yagona taşkiliy tizim, şaxsiy tarkibni öqitiş va tarbiyalaşning, komandir kadrlarni tayyorlaşning, xizmatni ötaşning umumiy tartibi mavjud. Taraqqiy etgan davlatlarning zamonaviy Q.k.i eng yangi jangovar texnika, şuningdek, raketa-yadro quroli bilan ta'minlangan bölib, yuksak tayyorgarlikka, keng jangovar imkoniyatlarga ega (yana q. Özbekiston Respublikasi Qurolli kuçlari).
Q.: Armiya, Özbekiston Respublikasi Qurolli Kuçlari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУРОЛЛИ КУЧЛАР - ҳарбий ҳаракатлар (ҳужум ёки мудофаа) олиб бориш ҳамда давлат хавфсизлигини таъминлаш мақсадида давлат томонидан таъминланувчи қуролланган кишиларнинг уюшган бирлашмаси; сиёсий ҳокимиятнинг муҳим тармоғи.
Қ.к.нинг вужудга келиши жамиятнинг синфларга ажралиши ва давлат пайдо бўлиши билан боғлиқ. Қулдорлик давлатларининг қўшинлари, асосан, ҳарбий йўлбошчилар ёки шоҳларнинг дружиналаридан, эркин халқ лашкарларидан иборат бўлган. Миср, Юно-нистон, Рим ва б. давлатларда ҳарбий-денгиз флоти тузилган. Мулкчилик муносабатлари ривожлана борган сари вассалликлар лашкарлари Қ.к.нинг асосини ташкил этган. Ҳар бир мулкдор моҳир жангчи бўлиб, ўз қуролли отрядига эга бўлган. Ғарбий Европада пиёда аскарлар аҳамиятини йўқотиб, оғир қуролланган отлиқ рицарлар асосий кучга айланган. Шарқда араблар, турклар, мўғуллар ва б.нинг давлатларида Қ.к., асосан, оғир ва енгил қуролланган отлиқ аскарлардан иборат бўлган (қ. Армия).
18-а. охирида Европа давлатлари (Франция ва б.)да умумий ҳарбий хизмат мажбурияти жорий этилди. 19-а. охирларига келиб ривожланган давлатлар Қ.к.и сони кескин кўпайди. 20-а. бошларида янги жанговар техника пайдо бўлди, транспортнинг ривожланиши кадр принципи асосида тузилган армия ва ҳарбий-денгиз флоти яратилишига олиб келди. Кейинчалик қуролланиш пойгаси авж олди ва йирик давлатлар қуролли кучлари жадал кўпая бошлади. Фан ва техниканинг энг янги ютукларидан ҳарбий мақсадларда фойдаланиш кенг йўлга қўйилди. Янгича қўшин турлари вужудга келди.
Иккинчи жаҳон уруши даврида Қ.к. ҳам миқдор, ҳам сифат жиҳатдан ўсди. Қўшинлар механизациялаштирилди ва моторлаштирилди, артиллерия ва танклар сони ортди, реактив артиллерия ва баллистик ҳамда қанотли ракеталарнинг дастлабки намуналари пайдо бўлди. Ҳарбий-ҳаво кучлари ва ҳарбий-денгиз флоти ривожланди. Оператив бирлашмалар (қуруқликдаги қўшинларда — фронт ёки армиялар гуруҳи, ҳарбий-денгиз флотида — флот) ву-жудга келди. 1945 й. АҚШда, 1949 й. собиқ СССРда, кейинроқ Буюк Бри-тания, Франция ва Хитойда атом қуроли пайдо бўлди.
Қ.к. турларига қуйидагилар киради: қуруқликдаги қўшинлар, стратегик мақсаддаги ракета қўшинлари, мамлакатни ҳаво ҳужумидан мудофаа қилиш қўшинлари, ҳарбий-ҳаво кучлари, ҳарбииденгиз флоти. Қ.к. турлари бўлинма, қисм, қўшилма, шунингдек, бирлашма (асосан, уруш даврида)ларга уюшган қўшин турлари ва махсус қўшинлардан ташкил топади. Қ.к.да ягона ташкилий тизим, шахсий таркибни ўқитиш ва тарбиялашнинг, командир кадрларни тайёрлашнинг, хизматни ўташнинг умумий тартиби мавжуд. Тараққий этган давлатларнинг замонавий Қ.к.и энг янги жанговар техника, шунингдек, ракета-ядро қуроли билан таъминланган бўлиб, юксак тайёргарликка, кенг жанговар имкониятларга эга (яна қ. Ўзбекистон Республикаси Қуролли кучлари).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.