Qurolsizlaniş
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 393–394-b. — ziyouz.com
Qurolsizlaniş - uruş olib boriş vositalarini butunlay yöqo-tiş yoki ularni qisman kamaytiriş hamda uruş xavfini bartaraf etiş uçun şartşaroitlar yaratiş maqsa-dida amalga oşiriladigan çora-tad-birlar tizimi. Q. xalqaro huquqning tamoyillaridan biri bölib, uning yuridik mohiyatini 3 meyoriy belgi: umumiy xarakterdagi majburiyatlar (Q. borasida amaliy çoralarni işlab çiqiş); dasturiy xarakterdagi nor-malar (qurollar va qurolli kuçlarni töliq yöq qiliş yöli bilan Q.ga eri-şiş); kafolat xarakteriga ega bölgan majburiyatlar (amaldagi şartnomalar qoidalarini töliq bajariş) taşkil etadi.
Q. xalqaro doirada BMTning 2 asosiy organi — Boş Assambleya va Xavfsizlik Kengaşiga topşirilgan. BMT huzurida barça taşkilot a'zolaridan iborat Q. komissiyasi taşkil etilgan. Q.ning 2 turi: yalpi va qisman Q.ni ajratib körsatiş mumkin. Yalpi Q. deganda: 1dan, qurolli kuçlarni yöq qiliş, harbiy taşkilotlarni bartaraf etiş, qurol i.ç.ni töxtatiş, şuningdek, ularni yöq qiliş hamda tinçlik davrida qurollardan foydalanişni man etiş; 2dan, yadroviy, kimyoviy, bakteriologik va b. ommaviy qirğin qurollarining barça zaxiralarini yöq qiliş hamda şu turkumdagi qurollarni i.ç.ni töxtatiş; 3dan, ommaviy qirğin qurollarini eltib beriş vositalarining barça turlarini yöq qiliş; 4dan, mamla-kat harbiy faoliyatini uyuştiruvçi muassasalar hamda taşkilotlarni bar-taraf etiş, harbiy ta'lim berişni töxtatiş, harbiy öquv yurtlarini yopiş; 5dan, mablağlarni harbiy maqsadlarda işlatişni töxtatiş tuşuniladi. Davlatlar faqat yadroviy bölmagan qurolli kuçlar, vositalar va taşkilotlarni saqlab qolişi mumkin. Ular kelişuvga binoan içki tartib-qoida va fuqarolarning şaxsiy xavfsizligini ta'minlaş uçun zarurdir. Qisman Q. yadroviy qurolsizlaniş, yadroviy qurollardan foydalanişni, yadroviy qurollar sinovlarini man etiş, yadroviy qurollarni tarqatmaslikni öz içiga oladi (q. Yadro quroli sinovlarini taqiqlaş töğrisidagi şartnoma, Yadro qurolini tarqatmaslik töğrisidagi şartnoma). Şuningdek, yadro qurollaridan xoli zonalar (q. Yadro-siz zona) taşkil qiliş, strategik qurol-yaroğlarni çeklaş va kamaytiriş, kimyoviy va bakteriologik qurollarni man etiş va nihoyat, oddiy qurollarni va qurolli kuçlarni qisqartiriş ham qisman q. yölida amalga oşiriladigan çoralar hisoblanadi.
Q.: Yadro quroli sinovlarini taqiqlaş tögrisidagi şartnoma, Yadro qurolini tarqatmaslik töğrisidagi şartnoma
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУРОЛСИЗЛАНИШ - уруш олиб бориш воситаларини бутунлай йўқо-тиш ёки уларни қисман камайтириш ҳамда уруш хавфини бартараф этиш учун шартшароитлар яратиш мақса-дида амалга ошириладиган чора-тад-бирлар тизими. Қ. халқаро ҳуқуқнинг тамойилларидан бири бўлиб, унинг юридик моҳиятини 3 меъёрий белги: умумий характердаги мажбуриятлар (Қ. борасида амалий чораларни ишлаб чиқиш); дастурий характердаги нор-малар (қуроллар ва қуролли кучларни тўлиқ йўқ қилиш йўли билан Қ.га эри-шиш); кафолат характерига эга бўлган мажбуриятлар (амалдаги шартномалар қоидаларини тўлиқ бажариш) ташкил этади.
Қ. халқаро доирада БМТнинг 2 асосий органи — Бош Ассамблея ва Хавфсизлик Кенгашига топширилган. БМТ ҳузурида барча ташкилот аъзоларидан иборат Қ. комиссияси ташкил этилган. Қ.нинг 2 тури: ялпи ва қисман Қ.ни ажратиб кўрсатиш мумкин. Ялпи Қ. деганда: 1дан, қуролли кучларни йўқ қилиш, ҳарбий ташкилотларни бартараф этиш, қурол и.ч.ни тўхтатиш, шунингдек, уларни йўқ қилиш ҳамда тинчлик даврида қуроллардан фойдаланишни ман этиш; 2дан, ядровий, кимёвий, бактериологик ва б. оммавий қирғин қуролларининг барча захираларини йўқ қилиш ҳамда шу туркумдаги қуролларни и.ч.ни тўхтатиш; 3дан, оммавий қирғин қуролларини элтиб бериш воситаларининг барча турларини йўқ қилиш; 4дан, мамла-кат ҳарбий фаолиятини уюштирувчи муассасалар ҳамда ташкилотларни бар-тараф этиш, ҳарбий таълим беришни тўхтатиш, ҳарбий ўқув юртларини ёпиш; 5дан, маблағларни ҳарбий мақсадларда ишлатишни тўхтатиш тушунилади. Давлатлар фақат ядровий бўлмаган қуролли кучлар, воситалар ва ташкилотларни сақлаб қолиши мумкин. Улар келишувга биноан ички тартиб-қоида ва фуқароларнинг шахсий хавфсизлигини таъминлаш учун зарурдир. Қисман Қ. ядровий қуролсизланиш, ядровий қуроллардан фойдаланишни, ядровий қуроллар синовларини ман этиш, ядровий қуролларни тарқатмасликни ўз ичига олади (қ. Ядро қуроли синовларини тақиқлаш тўғрисидаги шартнома, Ядро қуролини тарқатмаслик тўғрисидаги шартнома). Шунингдек, ядро қуролларидан холи зоналар (қ. Ядро-сиз зона) ташкил қилиш, стратегик қурол-яроғларни чеклаш ва камайтириш, кимёвий ва бактериологик қуролларни ман этиш ва ниҳоят, оддий қуролларни ва қуролли кучларни қисқартириш ҳам қисман қ. йўлида амалга ошириладиган чоралар ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.