Quva
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 338–339-b. — ziyouz.com
Quva — Farğona viloyati Quva tumanidagi şahar (1974 y.dan), tuman markazi. Farğona ş.dan 40 km şim,-şarqda. Yaqin t.y. stansiyasi Quva (4 km). Aholisi 40 ming kişi (2005). q. — Farğona vodiysidagi eng qad. şaharlardan biri. Şaharning vujudga kelişi va nomi xaqida turli rivoyatlar mavjud. «Farğona tarixi»ning muallifi Ibratning yozişiça, Q.Qubod (yoki Qubo) deb atalib, keyinçalik «Quva» şaklini olgan. q. va Davan davlati tögrisida dastlabki ma'lumotlar mil. av. 2-a.ga mansub Xitoy manbalarida keltirilgan. Öşa davrda Q. kengayib qöhandiz, şahriston va rabod kabi uç qismdan iborat bölgan. Şahar tevaragi ikki qator qalin va baland mudofaa devori bilan öralgan. Rabodda baland (3,6 m) yaxlit tagkursi ustida budda ibodatxonasi qad kötargan (q. Quva budda ibodatxonasi). Ibodatxona 8-a. boşlarida arablar tomonidan vayron qilingan. 9—12-a.larda Q. Farğonaning yirik, körkam va obod şahriga aylangan. Istaxriyning ta'kidlaşiça, Q. kattaligi jihatidan Farğonada Axsikatdan keyin ikkinçi şahar hisoblangan. Ibn Havqalning yozişiça, Q. Sayxun (Sirdaryo)gaça yetib boradigan nahr sohilida qad kötargan. Uning marka-zida Registon maydoni, köhandizda jome masjidi, rabodida esa saroy, qamoqxona va bozorlari joylaşgan. Q. möğullar istilosi oqibatida vayron etilib, 14—16-a.larda qasaba şaklidagi maskanga aylangan. Yoqut Hamaviy Q.ni katta şahar deb ataydi. Şahar Mahmud Qoşğariyning «Devonu luğotit turk» asariga ilova qilingan xaritasida körsatilgan. Q.da hunarmandçilik rivojlangan. Temirçilik va şişasozlik yuksak darajaga yetgan, şaharning öz tangasi zarb qilingan. «Boburnoma»da Q. Andijondan 4 oğoç (farsax) narida joylaşgan qişloq deb aytiladi.
Tarixçi A.Muhammadjonovning fikriça, şahar nomi «Qaviybod», «Qavobod» yoki «Qaybod» şakllarida talaffuz etilgan va qaviylarning qarorgohi, tojdor hukmdorning kayoniy taxti örnatilgan qasr va mamlakatning boş şahri — poytaxt ma'nosini anglatgan. Keyinçalik özgarib Q. şaklini olgan.
Q.da 1956—60 y.larda Ya.Ğulomov boşçiligida (V.D.Jukov, I.Ahrorov, V.A.Bulatova, A.Muhammadjonov, H.Muhamedov, M.Aminjonova) arxeologik qazişma işlari olib borildi. Arxeologik ma'lumotlarga köra, örta asrlarda Q.ning umumiy mayd. 100—120 ga ni taşkil etgan. Şundan şahriston 12 ga va uning şim.-şarqiy burçagidagi arki a'lo 1 ga maydonni egallagan (şahriston va ark qoldiqlari hoz.gaça saqtangan). 1998 y. Ahmad ag-Farğoniyning 1200 y.lik yubileyiga tayyorgarlik köriş vaqtida Q.da arxeologik qazişmalar olib borildi. Buning natijasida şahristonning jan. mudo-faa devori ostidan 8 m dan ziyod çuqurlikdan mil. av. 2— 1 -a.larga oid moddiy madaniyat buyumlari topildi. 1998 y.dagi qazişma işlari natijasida şaharning uç darvozasi örni aniqlandi, şahar xarobasi hududidan turar joy binolari majmuasi va uning şim.da 7—8-a.larga oid budda ibodatxonasi hamda u yerdagi budda ilohlari haykallari topildi.
Q.dan bir qança maşhur kişilar. xususan, Ahmad al-Farğoniy, Abu Nasr Ahmad ibn Muhammad al-Quboviy. Rukniddin Quboviy, Muhammad ibn Muhammad al-Quboviy, Abduqa-yum Vaxmiy, Şokirxon Hakimiy va b. yetişib çiqqan.
Şaharda paxta tozalaş, ğişt z-dlari, mebel, tikuvçplik, qan-dolatçilik f-kalari. don mahsulotlari k-ti. aholiga maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari, quriliş taşkilotlari, yöllarni ta'mirlaş taşkiloti, ta'mirlaşquriliş boşqarmasi, «Issiqnon», töqimaçilik korxonalari. dehqon bozori. savdo markazi. anor şarbati işlab çiqaruvçi sex. avtokorxona bor. Özbekiston — Turkiya «Ahror» quşma korxonasi faoliyat körsatadi. 5 umumiy ta'lim, bolalar musiqa maktablari, liney. klub muassasalari. Tuman markaziy, bolalar kutubxonalari, madaniyat va istirohat boği, baynalmi-nal jangçilar, 2-jahon uruşi qatnaşçilari xiyobonlari, Ahmad al-Farğoniy yodgorlik majmui, ölkaşunoslik muzeyi, stadion mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, şahar kasalxonasi, tiş davolaş poliklinikasi, maxsus dispanser, «Ona va bola» reabilitatsiya markazi, dorixonalar va b. tibbiy muassasalar aholiga xizmat körsatadi. Qdan Farğona, Qöqon, Marğilon, Andijon, Asaka, Şahrixon, Öş, Aravon va b. şaharlarga avtobus va marşrutli taksilar qatnovi yölga qöyilgan.
Ad.: Abduxoliq Abdurasul ögli, Qadimgi Farğona tarixidan [Xitoy manbalarida Farğona haqida ilk ma'lumotlar]. T., 2002.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУВА — Фарғона вилояти Қува туманидаги шаҳар (1974 й.дан), туман маркази. Фарғона ш.дан 40 км шим,-шарқда. Яқин т.й. станцияси Қува (4 км). Аҳолиси 40 минг киши (2005). қ. — Фарғона водийсидаги энг қад. шаҳарлардан бири. Шаҳарнинг вужудга келиши ва номи хақида турли ривоятлар мавжуд. «Фарғона тарихи»нинг муаллифи Ибратнинг ёзишича, Қ.Қубод (ёки Қубо) деб аталиб, кейинчалик «Қува» шаклини олган. қ. ва Даван давлати тўгрисида дастлабки маълумотлар мил. ав. 2-а.га мансуб Хитой манбаларида келтирилган. Ўша даврда Қ. кенгайиб қўҳандиз, шаҳристон ва рабод каби уч қисмдан иборат бўлган. Шаҳар тевараги икки қатор қалин ва баланд мудофаа девори билан ўралган. Рабодда баланд (3,6 м) яхлит тагкурси устида будда ибодатхонаси қад кўтарган (қ. Қува будда ибодатхонаси). Ибодатхона 8-а. бошларида араблар томонидан вайрон қилинган. 9—12-а.ларда Қ. Фарғонанинг йирик, кўркам ва обод шаҳрига айланган. Истахрийнинг таъкидлашича, Қ. катталиги жиҳатидан Фарғонада Ахсикатдан кейин иккинчи шаҳар ҳисобланган. Ибн Ҳавқалнинг ёзишича, Қ. Сайхун (Сирдарё)гача етиб борадиган наҳр соҳилида қад кўтарган. Унинг марка-зида Регистон майдони, кўҳандизда жоме масжиди, рабодида эса сарой, қамоқхона ва бозорлари жойлашган. Қ. мўғуллар истилоси оқибатида вайрон этилиб, 14—16-а.ларда қасаба шаклидаги масканга айланган. Ёқут Ҳамавий Қ.ни катта шаҳар деб атайди. Шаҳар Маҳмуд Қошғарийнинг «Девону луғотит турк» асарига илова қилинган харитасида кўрсатилган. Қ.да ҳунармандчилик ривожланган. Темирчилик ва шишасозлик юксак даражага етган, шаҳарнинг ўз тангаси зарб қилинган. «Бобурнома»да Қ. Андижондан 4 оғоч (фарсах) нарида жойлашган қишлоқ деб айтилади.
Тарихчи А.Муҳаммаджоновнинг фикрича, шаҳар номи «Қавийбод», «Қавобод» ёки «Қайбод» шаклларида талаффуз этилган ва қавийларнинг қароргоҳи, тождор ҳукмдорнинг каёний тахти ўрнатилган қаср ва мамлакатнинг бош шаҳри — пойтахт маъносини англатган. Кейинчалик ўзгариб Қ. шаклини олган.
Қ.да 1956—60 й.ларда Я.Ғуломов бошчилигида (В.Д.Жуков, И.Аҳроров, В.А.Булатова, А.Муҳаммаджонов, Ҳ.Муҳамедов, М.Аминжонова) археологик қазишма ишлари олиб борилди. Археологик маълумотларга кўра, ўрта асрларда Қ.нинг умумий майд. 100—120 га ни ташкил этган. Шундан шаҳристон 12 га ва унинг шим.-шарқий бурчагидаги арки аъло 1 га майдонни эгаллаган (шаҳристон ва арк қолдиқлари ҳоз.гача сақтанган). 1998 й. Аҳмад аг-Фарғонийнинг 1200 й.лик юбилейига тайёргарлик кўриш вақтида Қ.да археологик қазишмалар олиб борилди. Бунинг натижасида шаҳристоннинг жан. мудо-фаа девори остидан 8 м дан зиёд чуқурликдан мил. ав. 2— 1 -а.ларга оид моддий маданият буюмлари топилди. 1998 й.даги қазишма ишлари натижасида шаҳарнинг уч дарвозаси ўрни аниқланди, шаҳар харобаси ҳудудидан турар жой бинолари мажмуаси ва унинг шим.да 7—8-а.ларга оид будда ибодатхонаси ҳамда у ердаги будда илоҳлари ҳайкаллари топилди.
Қ.дан бир қанча машҳур кишилар. хусусан, Аҳмад ал-Фарғоний, Абу Наср Аҳмад ибн Муҳаммад ал-Қубовий. Рукниддин Қубовий, Муҳаммад ибн Муҳаммад ал-Қубовий, Абдуқа-юм Вахмий, Шокирхон Ҳакимий ва б. етишиб чиққан.
Шаҳарда пахта тозалаш, ғишт з-длари, мебель, тикувчплик, қан-долатчилик ф-калари. дон маҳсулотлари к-ти. аҳолига маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари, қурилиш ташкилотлари, йўлларни таъмирлаш ташкилоти, таъмирлашқурилиш бошқармаси, «Иссиқнон», тўқимачилик корхоналари. деҳқон бозори. савдо маркази. анор шарбати ишлаб чиқарувчи цех. автокорхона бор. Ўзбекистон — Туркия «Аҳрор» қушма корхонаси фаолият кўрсатади. 5 умумий таълим, болалар мусиқа мактаблари, линей. клуб муассасалари. Туман марказий, болалар кутубхоналари, маданият ва истироҳат боғи, байналми-нал жангчилар, 2-жаҳон уруши қатнашчилари хиёбонлари, Аҳмад ал-Фарғоний ёдгорлик мажмуи, ўлкашунослик музейи, стадион мавжуд. Туман марказий касалхонаси, шаҳар касалхонаси, тиш даволаш поликлиникаси, махсус диспансер, «Она ва бола» реабилитация маркази, дорихоналар ва б. тиббий муассасалар аҳолига хизмат кўрсатади. Қдан Фарғона, Қўқон, Марғилон, Андижон, Асака, Шаҳрихон, Ўш, Аравон ва б. шаҳарларга автобус ва маршрутли таксилар қатнови йўлга қўйилган.
Ад.: Абдухолиқ Абдурасул ўгли, Қадимги Фарғона тарихидан [Хитой манбаларида Фарғона ҳақида илк маълумотлар]. Т., 2002.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.