Quyoş sistemasi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 352–354-b. — ziyouz.com
Quyoş sistemasi - Quyoşning gravitatsion ta'sir maydoni içida harakatlanuvçi osmon jismlari (Quyoş, sayyoralar, sayyoralarning yöldoşlari, kiçik sayyoralar, kome-talar, kosmik çanglar) majmui. Q. s. çegarasining körinma ölçami Pluton orbitasi (taxm. 40 a.b., q. Astronomik birlik) bilan aniqlansada, ammo uning haqiqiy çegarasi eng yaqin yulduzgaça (230 ming a.b. gaça) bölişi mumkin. Q.s.ning uzoq taşqi sohalari haqidagi ma'lumotlar Quyoşga yaqinlaşuvçi uzun davrli kometalar va şu sistemani qoplagan kosmik çanglarni kuza-tişdan olinadi. Q.s. hududidagi har qanday jism ham Q.s.ga kiravermaydi. Quyoşning ta'sir doirasidagi har bir jismning Q.s.ga kirişi uçun avvalo uning musbat kinetik va manfiy potensial energiyalarining yiğindisi, ya'ni töla energiyasi manfiy bölişi kerak. Bundajism Quyoşningtortişiş kuçini yenga olmay, Q.s. doirasida qoladi. Buning uçun Q.s.ga tegişli jismlarga Quyoşning tortişiş quçi ta'siri boşqa yulduzlarnikiga nisba-tan ortiq bölişi kerak.
Qx.ning umumiy tuzilişini birinçi marta N.Kopernik töğri ifodalab, Yer va sayyoralarning Quyoş atrofida aylanişini asoslab berdi (16-a.). Uning geliotsentrik sistemasi birinçi marta sayyoralarning Quyoş va Yergaça bölgan nisbiy masofalarini aniklaşga imkon berdi. S.Kepler sayyoralarning harakat qonunlarini (17-a. boşlari), I.Nyuton butun olam tortişiş qonunini (17- a. oxiri) kaşf qildilar. Bu qonunlar Q.s.dagi jismlar harakatlarini örganuvçi fan — osmon mexanikasit asos böldi. Q.s.ga kiruvçi kosmik jismlarning fizik tabiatini örganiş, asosan, T.Galileştt teleskop kaşf qilganidan boşlandi. 1609 y.da Galiley özi yasagan kiçik teleskopi yordamida Oy, Venera, Yupiter va Saturnni kuzatib, ajoyib kaşfiyotlar qidsi.
Q.s. jismlarining harakatlarini boşqaruvçi asosiy jism Quyoşdir. Sayyoralar, asosan, içki (Merkuriy, Venera, Yer va Mars) va taşqi (Yupiter, Saturn, Uran va Neptun) guruhlarga bölinadi va ular öz xususiyatlari bilan bir-birlaridan tubdan farq qiladi. Içki sayyoralarning örtaça ziçliklari 4,0—5,6 g/sm3, taşqi gigant sayyoralarniki 0,7—2,3 g/sm3 bölişi ularning boşqa-boşqa moddalardan taşkil topganligini bildiradi. Venera, Mars, Merkuriy va Yupiter atmosferalari tekşirilganda içki sayyoralar atmosferalari taşqilari-nikiga qaraganda ança siyrak ekanligi ma'lum böldi. Venerada C0 dan ibo-rat juda ziç (sathiga
2 yaqin joyda Yer sathidagidan 60 marta ziç) atmosfera mavjud. Mars atmosferasi ham, qisman, C0 dan iborat. Taşqi
2 sayyo-ralar atmosferasi juda qalin va ziç bölib, asosan, metan, ammiak va vodoroddan iborat. Gigant sayyoralar içki sayyoralarga qaraganda öz öqlari atrofida juda katta tezlik bilan aylanadi. Plutonning fizik tabiati gigant say-yoralarnikidan tubdan farq qilganligi uçun uni taşqi sayyoralar qatoriga qöşib bölmaydi. Sayyoralar tabiiy yöldoşlarining 95% ga yaqini taşqi sayyoralar atrofida guruhlanadi; mas, Yupiter va Saturn sayyoralarining özlari Q.s.ga öxşaş kiçik sistemani eslatadi. Ularning ba'zi yöldoşlari (mas, Yupiterning Ganimedi)ning ölçamlari Q.sdagi ayrim sayyo-ralar (mas, Merkuriy)ning ölçamidan ança katta (q. Sayyoralarning yöldoşlari). Saturn sayyorasida özining 20 ga yaqin yöldoşidan taşqari, juda mayda jismlardan iborat halqa sistemasiga ega. Bu jismlar Kep-ler qonuniga mos ravişda harakatlanib, Saturn «yöldoşlari» hisoblanadi. Bulardan taşqari, orbitalari Mars va Yupiter sayyoralari orasida joylaşgan minglab Kiçik sayyoralar mavjud. Ba'zi sayyoralar ekssentritetlari katta bölgani uçun ular Quyoşga Merkuriyga nisbatan yaqin kelib, undan Saturn orbitasi masofasiga teng masofaga uzoqlaşadi.
Q.s.ga kiruvçi kometalarut biz faqat Quyoşga 4—5 astronomik birlikkaça yaqinlaşgandan keyin köra boşlaymiz. Quyoşga yaqinlaşgan sari ularning yadrosi buğlanib koma ajralib çiqib kattalaşa boşlaydi, söng Quyoş nurlarining bosimi ta'sirida dum hosil böladi. Ba'zi kometalar perigeliyda Quyoş toji içidan ötib afeliyda 1 parsek uzoqlikkaça boradi va Quyoş atrofida aylaniş davri bir neça ön mln. yil bölişi, hatto boşqa yulduzlar tortiş kuçi ta'sirida orbitalarini özgartirişi ham mumkin. Qisqa davrli kometalardan yuztaçasi topilgan. Ularning Quyoş atrofida aylaniş davrlari bir neça ön yildan ortiq emas. Har yili 5—10 taça kometa kaşf qilinadi.
Optik kuzatişlar yordamida körinmaydigan son-sanoqsiz meteor jismlar va kosmik çang (sayyorlararo materiya) Q.s. fazosining hamma joyida mavjud. Ular ham sayyoralar kabi Quyoş atrofida aylanadi. Kosmik çanglarga gravitatsiya kuçlari ta'siridan taşqari Quyoş radiatsiyasining bosimi, şuningdek elektr zaryadlangan zarralar harakatiga Quyoş va sayyoralarning magnit maydonlari ham ta'sir etadi.
Yer orbitasi içidagi sayyoralararo materiyaning umumiy massasi Yer massasining yuz milliondan birini taşkil qiladi. Quyoşning ta'sir doirasi içidagi barça diffuz materiyaning umumiy massasi taxm. Quyoş massasiga teng keladi.
Q.s. Galaktika markazi atrofida ayla-naga yaqin orbita böylab 250 km/ sek tezlik bilan aylanadi, uning aylaniş davri 200 mln. yil. Q.s.ning kelib çiqişi haqidagi masala hozirgi zamon tabiat-şunosligining muhim masalalaridan biri hisoblanadi (q. Kosmogoniya).
Q.sdagi deyarli barça jismlar uçun ba'zi umumiy qonuniyatlar örinli: barça sayyoralar Quyoş atrofidan ekliptikaga yaqin tekislikda bir tomonga (olamning şimoliy qutbidan qaralganda soat mili harakatiga tes-kari tomonga) harakatlanib aylanadi (bu töğri harakat deyiladi). Venera va Urandan boşqa barça sayyoralar öz öqlari atrofida töğri harakat qiladi. Kosmik uçişlar Q.s.ni örganişda yangi imkoniyat yaratdi. Uçirilgan kosmik zondlar Q.sdagi sayyoralarning içki tuzilişlarini jadallik bilan tadqiq qilmokda. Kosmik zondlar Oy, Venera, Mars va b. sayyoralarga yumşoq qöndi. AQŞ astronavtlari birinçi marta Oyga qadam qöydi (1969), «Pi-oner—10» va «Pioner—11» kosmik zon-dlar kiçik sayyoralardan ötib, Yupi-ter sayyorasi yaqinida aylandi (1972— 74). 1997 y. oktyabrda uçirilgan «Gyuy-gens» kosmik zondi (NASA va Yevropa kosmik agentligi bilan birgalikda loy-ihalangan) Saturn sayyorasining yöldoşi Titanga tuşirildi (2005 y. yanvar). Tadqiqotçilar Titanni Yer bilan taqqoslaşmoqda. Kosmik uçişlar yordamida Q.s.ni yanada batafsilroq örganiş uçun yaqin kelajakda boşqa sayyoralarga parvoz qiliş, uzoq kos-mosga ilmiy apparatlar yuboriş, as-teroid va kometalarga qönib, sayyoralararo ilmiy sayohat qiliş işlari möljallanmoqda.
Salohitdin Nuritdinov.
Q.: Kosmogoniya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУЁШ СИСТЕМАСИ - Қуёшнинг гравитацион таъсир майдони ичида ҳаракатланувчи осмон жисмлари (Қуёш, сайёралар, сайёраларнинг йўлдошлари, кичик сайёралар, коме-талар, космик чанглар) мажмуи. Қ. с. чегарасининг кўринма ўлчами Плутон орбитаси (тахм. 40 а.б., қ. Астрономик бирлик) билан аниқлансада, аммо унинг ҳақиқий чегараси энг яқин юлдузгача (230 минг а.б. гача) бўлиши мумкин. Қ.с.нинг узоқ ташқи соҳалари ҳақидаги маълумотлар Қуёшга яқинлашувчи узун даврли кометалар ва шу системани қоплаган космик чангларни куза-тишдан олинади. Қ.с. ҳудудидаги ҳар қандай жисм ҳам Қ.с.га киравермайди. Қуёшнинг таъсир доирасидаги ҳар бир жисмнинг Қ.с.га кириши учун аввало унинг мусбат кинетик ва манфий потенциал энергияларининг йиғиндиси, яъни тўла энергияси манфий бўлиши керак. Бундажисм Қуёшнингтортишиш кучини енга олмай, Қ.с. доирасида қолади. Бунинг учун Қ.с.га тегишли жисмларга Қуёшнинг тортишиш қучи таъсири бошқа юлдузларникига нисба-тан ортиқ бўлиши керак.
Қх.нинг умумий тузилишини биринчи марта Н.Коперник тўғри ифодалаб, Ер ва сайёраларнинг Қуёш атрофида айланишини асослаб берди (16-а.). Унинг гелиоцентрик системаси биринчи марта сайёраларнинг Қуёш ва Ергача бўлган нисбий масофаларини аниклашга имкон берди. Ц.Кеплер сайёраларнинг ҳаракат қонунларини (17-а. бошлари), И.Ньютон бутун олам тортишиш қонунини (17- а. охири) кашф қилдилар. Бу қонунлар Қ.с.даги жисмлар ҳаракатларини ўрганувчи фан — осмон механикасит асос бўлди. Қ.с.га кирувчи космик жисмларнинг физик табиатини ўрганиш, асосан, Т.Галилештт телескоп кашф қилганидан бошланди. 1609 й.да Галилей ўзи ясаган кичик телескопи ёрдамида Ой, Венера, Юпитер ва Сатурнни кузатиб, ажойиб кашфиётлар қидци.
Қ.с. жисмларининг ҳаракатларини бошқарувчи асосий жисм Қуёшдир. Сайёралар, асосан, ички (Меркурий, Венера, Ер ва Марс) ва ташқи (Юпитер, Сатурн, Уран ва Нептун) гуруҳларга бўлинади ва улар ўз хусусиятлари билан бир-бирларидан тубдан фарқ қилади. Ички сайёраларнинг ўртача зичликлари 4,0—5,6 г/см3, ташқи гигант сайёраларники 0,7—2,3 г/см3 бўлиши уларнинг бошқа-бошқа моддалардан ташкил топганлигини билдиради. Венера, Марс, Меркурий ва Юпитер атмосфералари текширилганда ички сайёралар атмосфералари ташқилари-никига қараганда анча сийрак эканлиги маълум бўлди. Венерада С0 дан ибо-рат жуда зич (сатҳига
2 яқин жойда Ер сатҳидагидан 60 марта зич) атмосфера мавжуд. Марс атмосфераси ҳам, қисман, С0 дан иборат. Ташқи
2 сайё-ралар атмосфераси жуда қалин ва зич бўлиб, асосан, метан, аммиак ва водороддан иборат. Гигант сайёралар ички сайёраларга қараганда ўз ўқлари атрофида жуда катта тезлик билан айланади. Плутоннинг физик табиати гигант сай-ёраларникидан тубдан фарқ қилганлиги учун уни ташқи сайёралар қаторига қўшиб бўлмайди. Сайёралар табиий йўлдошларининг 95% га яқини ташқи сайёралар атрофида гуруҳланади; мас, Юпитер ва Сатурн сайёраларининг ўзлари Қ.с.га ўхшаш кичик системани эслатади. Уларнинг баъзи йўлдошлари (мас, Юпитернинг Ганимеди)нинг ўлчамлари Қ.сдаги айрим сайё-ралар (мас, Меркурий)нинг ўлчамидан анча катта (қ. Сайёраларнинг йўлдошлари). Сатурн сайёрасида ўзининг 20 га яқин йўлдошидан ташқари, жуда майда жисмлардан иборат ҳалқа системасига эга. Бу жисмлар Кеп-лер қонунига мос равишда ҳаракатланиб, Сатурн «йўлдошлари» ҳисобланади. Булардан ташқари, орбиталари Марс ва Юпитер сайёралари орасида жойлашган минглаб Кичик сайёралар мавжуд. Баъзи сайёралар эксцентритетлари катта бўлгани учун улар Қуёшга Меркурийга нисбатан яқин келиб, ундан Сатурн орбитаси масофасига тенг масофага узоқлашади.
Қ.с.га кирувчи кометаларут биз фақат Қуёшга 4—5 астрономик бирликкача яқинлашгандан кейин кўра бошлаймиз. Қуёшга яқинлашган сари уларнинг ядроси буғланиб кома ажралиб чиқиб катталаша бошлайди, сўнг Қуёш нурларининг босими таъсирида дум ҳосил бўлади. Баъзи кометалар перигелийда Қуёш тожи ичидан ўтиб афелийда 1 парсек узоқликкача боради ва Қуёш атрофида айланиш даври бир неча ўн млн. йил бўлиши, ҳатто бошқа юлдузлар тортиш кучи таъсирида орбиталарини ўзгартириши ҳам мумкин. Қисқа даврли кометалардан юзтачаси топилган. Уларнинг Қуёш атрофида айланиш даврлари бир неча ўн йилдан ортиқ эмас. Ҳар йили 5—10 тача комета кашф қилинади.
Оптик кузатишлар ёрдамида кўринмайдиган сон-саноқсиз метеор жисмлар ва космик чанг (сайёрлараро материя) Қ.с. фазосининг ҳамма жойида мавжуд. Улар ҳам сайёралар каби Қуёш атрофида айланади. Космик чангларга гравитация кучлари таъсиридан ташқари Қуёш радиациясининг босими, шунингдек электр зарядланган зарралар ҳаракатига Қуёш ва сайёраларнинг магнит майдонлари ҳам таъсир этади.
Ер орбитаси ичидаги сайёралараро материянинг умумий массаси Ер массасининг юз миллиондан бирини ташкил қилади. Қуёшнинг таъсир доираси ичидаги барча диффуз материянинг умумий массаси тахм. Қуёш массасига тенг келади.
Қ.с. Галактика маркази атрофида айла-нага яқин орбита бўйлаб 250 км/ сек тезлик билан айланади, унинг айланиш даври 200 млн. йил. Қ.с.нинг келиб чиқиши ҳақидаги масала ҳозирги замон табиат-шунослигининг муҳим масалаларидан бири ҳисобланади (қ. Космогония).
Қ.сдаги деярли барча жисмлар учун баъзи умумий қонуниятлар ўринли: барча сайёралар Қуёш атрофидан эклиптикага яқин текисликда бир томонга (оламнинг шимолий қутбидан қаралганда соат мили ҳаракатига тес-кари томонга) ҳаракатланиб айланади (бу тўғри ҳаракат дейилади). Венера ва Урандан бошқа барча сайёралар ўз ўқлари атрофида тўғри ҳаракат қилади. Космик учишлар Қ.с.ни ўрганишда янги имконият яратди. Учирилган космик зондлар Қ.сдаги сайёраларнинг ички тузилишларини жадаллик билан тадқиқ қилмокда. Космик зондлар Ой, Венера, Марс ва б. сайёраларга юмшоқ қўнди. АҚШ астронавтлари биринчи марта Ойга қадам қўйди (1969), «Пи-онер—10» ва «Пионер—11» космик зон-длар кичик сайёралардан ўтиб, Юпи-тер сайёраси яқинида айланди (1972— 74). 1997 й. октябрда учирилган «Гюй-генс» космик зонди (НАСА ва Европа космик агентлиги билан биргаликда лой-иҳаланган) Сатурн сайёрасининг йўлдоши Титанга туширилди (2005 й. январь). Тадқиқотчилар Титанни Ер билан таққослашмоқда. Космик учишлар ёрдамида Қ.с.ни янада батафсилроқ ўрганиш учун яқин келажакда бошқа сайёраларга парвоз қилиш, узоқ кос-мосга илмий аппаратлар юбориш, ас-тероид ва кометаларга қўниб, сайёралараро илмий саёҳат қилиш ишлари мўлжалланмоқда.
Салоҳитдин Нуритдинов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.