Rabindranat Tagor

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 33–35-b. — ziyouz.com

Tagor Rabindranat (Thakur Robindranath; 1861.7.5 — Kalkutta — 1941.7.8) — hind yozuvçisi va jamoat arbobi. Bengal tilida ijod qilgan. Kalkutta va London untlarida öqigan (1878—80). Angliyada çikadigan «Gyanankur» va «Bharati» jurnalilarida dastlabki şe'r, doston va makrlalari bosilgan (1875 y.dan). Vataniga qaytgaç (1880), «Valmika dahosi» (1881) musiqali dramasini yozgan. Ilk şe'riy tuplami — «Oqşom qöşiqlari» (1882) panteistik ruvda. «Tabiat intiqomi» (1883) pyesasi, «Tonggi qöşiqlar» (1883), «Suratlar va qöşiqlar» (1884) şe'riy töplamlarida pok muhabbat uluğlangan. «Bibha sohili» (1883) va «Donişmand raja» (1886) tarixiy romanlarida zulm va adolatsizlik qoralangan. T. 1884—1911 y.larda «Brahma Samaj» diniyma'rifiy jamiyatining kotibi vazifasida işlagan. Hindiston Milliy Kongressining 2kongressi (1886) işlarida faol qatnaşgan. Uning «Çitra»> (1896), «Lahza» (1900) şe'riy töplamlari, «Raja va Raniy» (1889), «Qurbonlik» (1890), «Çitrangoda» (1892), «Malini» (1895) falsafiy dramalari va «Hisoblar» (1891), «Jazo» (1893), «Hyp va soyalar» (1894) kabi hikoyalarida hind xalqining ingliz mustamlakaçilariga qarşi kuraşi tasvirlangan. «Şadhoda» jurnali ida siyosiy va ijtimoiy maqolalari çop etilgan. Kalkutta yaqinidagi Şantiniketonda maktab oçib, öqituvçilik qilgan. 20y. larda Vişvabğarati untiga asos solgan. «Közga tuşgan çöp» (1902), «Halokat» (1905) romanlari va «Buzilgan uya» (1903) qissasi bilan bengal adabiyotida maişiypsixologik roman janrini boşlab berdi. 1902 y. T.ning xotini, otasi, öğli olamdan ötadi. Uning bu musibat va iztiroblari «Xotira» (1903), «Farzand» (1903), «Parom» (1906) şe'riy töplamlarida aks ettirilgan. «Gora» romani (1907—10), «Qasos» (1905) dramasi va «Poçta» (1912), «Konservatizm qal'asi» (1912) pyesalarida T. Hindistondagi barça millat vakillarini, ular qaysi tabaqa va diniy mazhabdan bölişidan qat'i nazar, ozodlik uçun kuraşda yagona ittifoqqa birlaşişga da'vat etadi. Uning «Xalq qalbi» nomli qöşiği (1911) Hindiston Respublikasining, vatanparvarlik haqidagi «Mening oltin Bengaliyam» qöşiği (1913) esa Bangladeş Xalq Respublikasining milliy gimniga aylangan. «Gitanjali» («Baxşida qöşikdar», 1910) şe'riy töplami uçun unga nufuzli mukofot berilgan. «Turnalar parvozi» (1914—16) şe'riy turkumi şoirning Ğarb mamlakatlariga qilgan safari, 1jahon uruşi va insoniyat taqsiri haqidagi öylarini aks ettirgan. «Tört hayot» (1916) qissasi, «Xonadon va jahon» (1915—16) romani milliy ozodlik harakati voqealariga bağişlangan.

30y.larda T.ning siyosiy qaraşlari yanada ösadi, u öz ijodida milliy ozodlik harakatiga e'tibor qaratadi. Bu davrda «Intiho haqida doston» (1929), «Tört qism» (1934) romanlari, «Yaproqlar» (1936), «Tungi şam» (1938), «Sönggi şe'rlar» (1941) şe'riy töplamlari naşr etildi.

T. 30y.larda badiiy asarlar bilan bir qatorda köplab darsliklar, falsafa va din böyiça ilmiy risolalar yozdi, milliy ozodlik harakati masalalarini adabiyotda yanada kengroq yoritişga katta e'tibor berdi, hind şe'riyatida yangi siyosiy janrni yaratdi («Afrika», 1936; «Budda ixlosmandlari», 1937 va b.). T. ijodi, hoz. bengal adabiy tilining şakllanişida, şe'riyatning yangi şakl va mazmun bilan boyişida xal kiluvçi rol öynagan. U öz şe'rlariga musiqa bastalab, ommaviy qöşiqpar yaratgan.

Asarlari jahonning köp tillariga tarjima qilingan. T.ning «Halokat» romani asosida tayyorlangan «Gang daryosining qizi» dramasi (1956) va «Poçta» pyesasi (1961) hoz. Özbek milliy teatrida sahnalaştirilgan. «Uzbekfilm» kinostudiyasi «Gang daryosining qizi» filmini yaratgan (1961). 8 j.li asarlar töplami (1958—65) özbek tilida naşr etilgan. Nobel mukofoti laureati (1913).

Ad.: Hoşimov I., Rabindranat Tagor (hayot va ijodiy yöli), T., 1961; Közga tuşgan çöp, T., 1973.

Sa'dulla Yöldoşev, Ulfatxon Muhibova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАГОР Рабиндранат (Тҳакур Робиндранатҳ; 1861.7.5 — Калькутта — 1941.7.8) — ҳинд ёзувчиси ва жамоат арбоби. Бенгал тилида ижод қилган. Калькутта ва Лондон унтларида ўқиган (1878—80). Англияда чикадиган «Гьянанкур» ва «Бҳарати» журналиларида дастлабки шеър, достон ва макрлалари босилган (1875 й.дан). Ватанига қайтгач (1880), «Валмика даҳоси» (1881) мусиқали драмасини ёзган. Илк шеърий туплами — «Оқшом қўшиқлари» (1882) пантеистик рувда. «Табиат интиқоми» (1883) пьесаси, «Тонгги қўшиқлар» (1883), «Суратлар ва қўшиқлар» (1884) шеърий тўпламларида пок муҳаббат улуғланган. «Бибҳа соҳили» (1883) ва «Донишманд ража» (1886) тарихий романларида зулм ва адолатсизлик қораланган. Т. 1884—1911 й.ларда «Браҳма Самаж» диниймаърифий жамиятининг котиби вазифасида ишлаган. Ҳиндистон Миллий Конгрессининг 2конгресси (1886) ишларида фаол қатнашган. Унинг «Читра»> (1896), «Лаҳза» (1900) шеърий тўпламлари, «Ража ва Раний» (1889), «Қурбонлик» (1890), «Читрангода» (1892), «Малини» (1895) фалсафий драмалари ва «Ҳисоблар» (1891), «Жазо» (1893), «Hyp ва соялар» (1894) каби ҳикояларида ҳинд халқининг инглиз мустамлакачиларига қарши кураши тасвирланган. «Шадҳода» журнали ида сиёсий ва ижтимоий мақолалари чоп этилган. Калькутта яқинидаги Шантиникетонда мактаб очиб, ўқитувчилик қилган. 20й. ларда Вишвабғарати унтига асос солган. «Кўзга тушган чўп» (1902), «Ҳалокат» (1905) романлари ва «Бузилган уя» (1903) қиссаси билан бенгал адабиётида маишийпсихологик роман жанрини бошлаб берди. 1902 й. Т.нинг хотини, отаси, ўғли оламдан ўтади. Унинг бу мусибат ва изтироблари «Хотира» (1903), «Фарзанд» (1903), «Паром» (1906) шеърий тўпламларида акс эттирилган. «Гора» романи (1907—10), «Қасос» (1905) драмаси ва «Почта» (1912), «Консерватизм қалъаси» (1912) пьесаларида Т. Ҳиндистондаги барча миллат вакилларини, улар қайси табақа ва диний мазҳабдан бўлишидан қатъи назар, озодлик учун курашда ягона иттифоққа бирлашишга даъват этади. Унинг «Халқ қалби» номли қўшиғи (1911) Ҳиндистон Республикасининг, ватанпарварлик ҳақидаги «Менинг олтин Бенгалиям» қўшиғи (1913) эса Бангладеш Халқ Республикасининг миллий гимнига айланган. «Гитанжали» («Бахшида қўшикдар», 1910) шеърий тўплами учун унга нуфузли мукофот берилган. «Турналар парвози» (1914—16) шеърий туркуми шоирнинг Ғарб мамлакатларига қилган сафари, 1жаҳон уруши ва инсоният тақцири ҳақидаги ўйларини акс эттирган. «Тўрт ҳаёт» (1916) қиссаси, «Хонадон ва жаҳон» (1915—16) романи миллий озодлик ҳаракати воқеаларига бағишланган.

30й.ларда Т.нинг сиёсий қарашлари янада ўсади, у ўз ижодида миллий озодлик ҳаракатига эътибор қаратади. Бу даврда «Интиҳо ҳақида достон» (1929), «Тўрт қисм» (1934) романлари, «Япроқлар» (1936), «Тунги шам» (1938), «Сўнгги шеърлар» (1941) шеърий тўпламлари нашр этилди.

Т. 30й.ларда бадиий асарлар билан бир қаторда кўплаб дарсликлар, фалсафа ва дин бўйича илмий рисолалар ёзди, миллий озодлик ҳаракати масалаларини адабиётда янада кенгроқ ёритишга катта эътибор берди, ҳинд шеъриятида янги сиёсий жанрни яратди («Африка», 1936; «Будда ихлосмандлари», 1937 ва б.). Т. ижоди, ҳоз. бенгал адабий тилининг шаклланишида, шеъриятнинг янги шакл ва мазмун билан бойишида хал килувчи роль ўйнаган. У ўз шеърларига мусиқа басталаб, оммавий қўшиқпар яратган.

Асарлари жаҳоннинг кўп тилларига таржима қилинган. Т.нинг «Ҳалокат» романи асосида тайёрланган «Ганг дарёсининг қизи» драмаси (1956) ва «Почта» пьесаси (1961) ҳоз. Ўзбек миллий театрида саҳналаштирилган. «Узбекфильм» киностудияси «Ганг дарёсининг қизи» фильмини яратган (1961). 8 ж.ли асарлар тўплами (1958—65) ўзбек тилида нашр этилган. Нобель мукофоти лауреати (1913).

Ад.: Ҳошимов И., Рабиндранат Тагор (ҳаёт ва ижодий йўли), Т., 1961; Кўзга тушган чўп, Т., 1973.

Саъдулла Йўлдошев, Улфатхон Муҳибова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.