Radiatsion belboğlar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10–11-b. — ziyouz.com
Radiatsion belboğlar — sayyora xususiy magnitosferasining sohasi; şu magnitosfera tutib qolgan yuqori kinetik energiyali zarralar (protonlar va elektronlar, alfazarralar) dan iborat teşik kulça körinişidagi sayyorani örovçi kamarlar. R.b.da zarralar magnit maydoni (Lorens kuçi) ta'sirida murakkab trayektoriyalar böylab sayyoraning Şim. yarim şaridan Jan. yarim şariga tomon va, aksinça, harakatlanadi. Yerning R.b.i, odatda, içki va taşqi qismlarga bölinadi (q. Yer magnetizmi). Yerning magnit maydoni Koinot (aksariyat Quyoş) dan kelayotgan zarralar uçun qafas rolini ötaşi mumkinligini 20-a. boşlarida norvegiyalik olimlar Birkelind va Ştermer başorat qilişgan.
Ma'lumki, magnit maydoniga kirgan zarraga Lorents kuçi va zarra tezligiga perpendikulyar kuç ta'sir qiladi. Bu kuç ta'sirida zarra magnit kuç çiziklari atrofida magnit maydoni induksiya vektoriga tik tekislik b-n aylana boşlaydi. Siklotron aylaniş (Larmor) radiusi g zarra massasi va tezligiga töğri proporsional bölib, uning zaryadi hamda magnit maydoni induksiya vektori (V) ga teskari proporsional böladi. Binobarin, maydon kuçlanganligi qança katta bölsa, larmor radiusi şunça kiçik, zarraning energiyasi (ya'ni tezligi) qança katta bölsa, aylana şunça katta böladi. Agar Yerning magnit «qafasi»ga tuşgan zarraning larmor radiusi Yer radiusi (TUdan ança kiçik bölsa (g «R), zarra Yer sirtigaça yetib bormaydi va geomagnit maydonida tutilib qoladi.
Yer magnit maydoni tutib qolgan zarralar sohalarini örganişga doir dastlabki tadqiqotlar natijasida geomagnit ekvator atrofida Yerni örovçi va aniq çegaralari bölgan 2 ta ulkan halqa körinişdagi, asosan elektrondan taşkil topgan R.b. mavjudligi aniqlandi. Ular içki va taşqi R.b. deb ataladi. Taşqi elektron belboğ ekvator qismida Yer markazidan uning 4— 6 radiusiga teng masofaga çözilgan sohani öz içiga olib, energiyasi önlab KeV dan MeV gaça bölgan elektronlardan taşkil topgan.
Içki elektron belboğ — radiatsiyaning quyi çegarasi yaqinida joylaşib, energiyasi bir neça KeV dan yuzlab KeV gaça bölgan elektronlar zarralarning asosiy qismini taşkil etadi. Bu sohani 1958—1962 y.larda amerikalik olimlar atmosferada örganişgan yadro portlaşlardan ajralgan elektronlar b-n töldirdi. Taşqi va içki elektron belboğlar orasida elektronlar oqimi Yer markazidan 3—4 Yer radiusi masofasida minimumga tuşadi.
R.b. sohasida Yerga kelayotgan protonlarning energiyasi R.b. taşqi çegarasidan quyi çegarasigaça 100 KeV dan önlab MeV gaça ortadi. Bunda protonlarning umumiy oqimi xam 3,5 Yer radiusi masofasigaça ortib, söngra kamaya boradi. Elektronlar oqimining minimumi kuzatilgan joyda (Yer markazidan 3,5 radius masofada) protonlar belboği hosil böladi. Protonlardan taşkil topgan R.b. Yerning magnit maydoniga sezilarli ta'sir körsatadi.
Yerning R.b. kosmik parvozlarda kosmonavtlar hayoti uçun katta xavf tuğdiradi. Şuning uçun Oyga, sayyoralarga parvozlarda uçiş trayektoriyalari, R.b. b-n kesişmaydigan qilib tanlanadi. Gigant sayyoralardan Yupiter va Saturnning atrofidagi kuçli magnitosfera ulkan sayyoralarning geomagnit ekvatorlarini örovçi kuçli R.b.ni vujudga keltiradi.
Q.: Yer magnetizmi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАДИАЦИОН БЕЛБОҒЛАР — сайёра хусусий магнитосферасининг соҳаси; шу магнитосфера тутиб қолган юқори кинетик энергияли зарралар (протонлар ва электронлар, альфазарралар) дан иборат тешик кулча кўринишидаги сайёрани ўровчи камарлар. Р.б.да зарралар магнит майдони (Лоренц кучи) таъсирида мураккаб траекториялар бўйлаб сайёранинг Шим. ярим шаридан Жан. ярим шарига томон ва, аксинча, ҳаракатланади. Ернинг Р.б.и, одатда, ички ва ташқи қисмларга бўлинади (қ. Ер магнетизми). Ернинг магнит майдони Коинот (аксарият Қуёш) дан келаётган зарралар учун қафас ролини ўташи мумкинлигини 20-а. бошларида норвегиялик олимлар Биркелинд ва Штермер башорат қилишган.
Маълумки, магнит майдонига кирган заррага Лорентц кучи ва зарра тезлигига перпендикуляр куч таъсир қилади. Бу куч таъсирида зарра магнит куч чизиклари атрофида магнит майдони индукция векторига тик текислик б-н айлана бошлайди. Циклотрон айланиш (Лармор) радиуси г зарра массаси ва тезлигига тўғри пропорционал бўлиб, унинг заряди ҳамда магнит майдони индукция вектори (В) га тескари пропорционал бўлади. Бинобарин, майдон кучланганлиги қанча катта бўлса, лармор радиуси шунча кичик, зарранинг энергияси (яъни тезлиги) қанча катта бўлса, айлана шунча катта бўлади. Агар Ернинг магнит «қафаси»га тушган зарранинг лармор радиуси Ер радиуси (ТУдан анча кичик бўлса (г «R), зарра Ер сиртигача етиб бормайди ва геомагнит майдонида тутилиб қолади.
Ер магнит майдони тутиб қолган зарралар соҳаларини ўрганишга доир дастлабки тадқиқотлар натижасида геомагнит экватор атрофида Ерни ўровчи ва аниқ чегаралари бўлган 2 та улкан ҳалқа кўринишдаги, асосан электрондан ташкил топган Р.б. мавжудлиги аниқланди. Улар ички ва ташқи Р.б. деб аталади. Ташқи электрон белбоғ экватор қисмида Ер марказидан унинг 4— 6 радиусига тенг масофага чўзилган соҳани ўз ичига олиб, энергияси ўнлаб КэВ дан МэВ гача бўлган электронлардан ташкил топган.
Ички электрон белбоғ — радиациянинг қуйи чегараси яқинида жойлашиб, энергияси бир неча КэВ дан юзлаб КэВ гача бўлган электронлар зарраларнинг асосий қисмини ташкил этади. Бу соҳани 1958—1962 й.ларда америкалик олимлар атмосферада ўрганишган ядро портлашлардан ажралган электронлар б-н тўлдирди. Ташқи ва ички электрон белбоғлар орасида электронлар оқими Ер марказидан 3—4 Ер радиуси масофасида минимумга тушади.
Р.б. соҳасида Ерга келаётган протонларнинг энергияси Р.б. ташқи чегарасидан қуйи чегарасигача 100 КэВ дан ўнлаб МэВ гача ортади. Бунда протонларнинг умумий оқими хам 3,5 Ер радиуси масофасигача ортиб, сўнгра камая боради. Электронлар оқимининг минимуми кузатилган жойда (Ер марказидан 3,5 радиус масофада) протонлар белбоғи ҳосил бўлади. Протонлардан ташкил топган Р.б. Ернинг магнит майдонига сезиларли таъсир кўрсатади.
Ернинг Р.б. космик парвозларда космонавтлар ҳаёти учун катта хавф туғдиради. Шунинг учун Ойга, сайёраларга парвозларда учиш траекториялари, Р.б. б-н кесишмайдиган қилиб танланади. Гигант сайёралардан Юпитер ва Сатурннинг атрофидаги кучли магнитосфера улкан сайёраларнинг геомагнит экваторларини ўровчи кучли Р.б.ни вужудга келтиради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.