Radiatsion genetika

Radiatsion genetika — genetik soning bir bölimi; organizmlarni rentgen nurlari yoki radioaktiv elementlar b-n nurlantiriş natijasida ularda ruy beradigan irsiy özgaruvçanlik (mutatsiya)ni örganadi. 20-a. boşlarida nurlarning hujayra va organizmning turli funksional holatiga ta'siri (hujayralarning bölinişi, köpayiş, qon şaklli elementlarining özgarişi va h.k.) haqida dastlabki ma'lumotlar olindi. Olimlardan G.A.Nadson va G.S. Filippov, amerikalik genetik Myollerlar tomonidan (1925—27) ion nurlar irsiy özgaruvçanlik — mutatsiyaga qodir ekanligi tajribada isbotlandi (q. Mutagenez). Ana şu ilmiy tadqiqotlar R.g.ning rivojlanişida muhim rol öynadi. Sun'iy mutatsiyalar hosil qiliş, ya'ni organizmga nur ta'sir ettiriş yöli b-n irsiyatni eksperimental örganiş usuli işlab çiqildi. Nur ta'sirida vujudga kelgan mutatsiyalar irsiy özgaruvçanlikni va turli organizmlarning irsiy potensiyasini örganiş b-n birga, radiatsiyaning irsiyatga ta'sirini, uning eng kiçik strukturasi — gen haqida ma'lumot oliş imkonini berdi (q. Gen).

R.g. usullari asosida mikroorganizmlar seleksiyasi sohasida olib borilgan tadqiqotlar natijasida antibiotiklarning yangi ştammlari va ulardagi biologik faol moddalar aniqlandi. 20-a. örtalariga kelib ionlovçi nurlarning odam organizmiga ta'sirini örganiş katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega böldi. Odam organizmini nurlarning salbiy ta'siri (jumladan, irsiy apparatga ta'siri)dan saklaş, şuningdek, organizmni nurlanişdan himoya etuvçi moddalarni işlab çiqiş R.g.ning dolzarb masalalaridandir. Odam organizmining reparatsiyalovçi fermentlar yordamida nurlanişning salbiy ta'sirini qaytariş imkoniyati tuğildi. Muhitda nurlanişning ortişi mutatsiyalarning köpayişiga, bu esa öz navbatida irsiy kasalliklar, mayibmajruhlik va xavfli ösmalarning paydo bölişiga olib keladi.

Keyingi yillarda kosmik R.g. muvaffaqiyatli rivojlanmoqda. Kosmik nurlar b-n kosmik uçiş omillarining mikroorganizmlar, ösimliklar, hayvonlar va odamga birgalikda körsatadigan ta'siri qonuniyatlari örganilmoqda.