Gen

Gen (yun. genos — uruğ, kelib çiqiş) — irsiyatning elementar birligi va moddiy asosi. G. organizm belgi va xususiyatlarini nasldan naslga ötkaziş funksiyasini bajaradi. G. tuşunçasini genetikaga daniyalik olim V. Iogansen (1909) kiritgan. G. DNK (ba'zi viruslarda RNK) molekulasining bir qismi bölib, tirik hujayra oqsillaridan birining tuzilişini belgilab beradi va şu oqsillar orqali ayrim belgi yoki xossalarning rivojlanişini ta'minlaydi. Organizmning turga xos va individual xususiyatlari töğrisidagi jami genetik axborot, ya'ni G.lar yigindisi — genotipa» böladi. Barça organizmlar, jumladan bakteriya va viruslarning irsiyati G.dagi nukleotidlarning DNKda joylaşişi tartibiga va ularning soniga boğliq. Yuksak rivojlangan organizmlarda G. maxsus nukleoproteid tuzilmalar — xromosomalar tarkibiga kiradi. G.ning asosiy funksiyasi ferment va b. oqsillar sintezini hujayra RNKsi iştirokida belgilab berişdir. Uning bu funksiyasi kimyoviy tuzilişiga boglik. G.ning tuzilişi özgarganda hujayralardagi muayyan biokimyoviy jarayonlar buziladi, natijada mavjud jarayonlar yoki belgilar kuçayadi, susayadi yoki yöqolib ketadi. Mas, inson közining qora yoki moviy, atirgulning qizil yoki oq rangi, paxta tolasining uzun yoki qisqa bulişi, q.x. hayvonlarining mahsuldorligi va ekinlarning hosildorligi, şuningdek tirik mavjudotlarda boşqa turli morfologik, fiziologik, biokimyoviy belgi va alomatlarning yuzaga kelişi hamda tegişli xususiyatlarga ega bölişi maxsus G.larning ta'siriga boğliq. Organizmda belgilar köp, ularning rivojlanişini ta'min etuvçi G.lar soni yanada köp, çunki aksariyat belgilarning rivojlanişini köp G.lar ta'min etadi. Mas, insonda 10000 ga yaqin G. mavjud. G. mutatsiyalar natijasida özgarişi mumkin. Bir juft nukleotidning boşqa bir juft nukleotid b-n almaşinişi, nukleotidlarning kamayişi, ikki baravar ortişi yoki örin almaşinişi ana şunday uzgarişga sabab böladi. Mutatsiya tufayli organizmlarda fenotipik tafovutlarni keltirib çiqaradigan G., ya'ni allellar paydo buladi, ular özining biror ta'siri jihatidan boşqasiga qaraganda ustun turişi (dominant allel), biror ta'sirotni yuzaga çiqarmaydigan bölişi (retsessiv allel) mumkin. Tabiiy şaroitda, inson iştirokisiz, atrof muhit omillari ta'sirida organizmlarda irsiy özgaruvçanlik, ya'ni spontan mutatsiya kelib çiqadi. Bunday irsiy özgaruvçanlik organizmlar evolyutsiyasi jarayoni uçun manba böladi. Sun'iy şaroitda radiatsiya nurlari va kimyoviy moddalar ta'sir ettiriş usuli b-n irsiy özgaruvçanlikni tezroq va köplab oliş mumkin. Mutagenezning bu xilini eksperimental yoki induksion mutagenez deb ataladi. Uning kaşf etilişi genetikaning muhim yutuği bölib, seleksiyada katta amaliy ahamiyat kasb etadi. Organizm va hujayraning irsiy xossalari tegişli G.larga boğliq. Ular orasidagi munosabatlar juda murakkab bölib, bir belgining paydo bulişiga bir neça G. ta'sir körsatişi (polimeriya) yoki köpgina belgilarning paydo bölişi bitta G.ga boğliq bölişi ham mumkin (yana q. Genetik kod, Irsiyatning xromosoma nazariyasi). Ad.: Inge-Veçtomov S. G., Genetika s osnovami seleksii, M., 1989; Töraqulov yo. H., Molekulyar biologiya, T., 1994. Jöra Musayev.