Irsiyatning xromosoma nazariyasi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 288–289-b. — ziyouz.com
Irsiyatning xromosoma nazariyasi — irsiy omillarning xujayra xromosomalarida joylaşişi haqidagi ta'limot. Bu ta'limotga köra, organizm belgi va xususiyatlarining nasldan naslga ötişi xromosomalar b-n boğliq. I. x. n. ni dastlab nemis sitolog olimi T. Boveri (1902—07) va amerikalik olim U. Setton (1902—03) asoslab bergan. Keyinçalik 20-a. boşlarida bu nazariya amerikalik genetik T. X. Morgan va uning xodimlari tomonidan batafsil işlab çiqilgan. Hayvonlar jinsini aniqlaşning genetik mexanizmini örganiş orqali jinsning jinsiy xromosomalarning naslda taqsimlanişi b-n boğliqligining aniqlanişi I. x. n. ni isbotladi. Amerika genetigi K. Brijes (1913) tomonidan urğoçi drofozilada meyoz jarayonida xromosomalarning ajralib ketmasligining kaşf etilişi va jinsiy xromosomalar taqsimlanişining buzilişi birikkan irsiy belgilarning özgarişi b-n boğliqligining aniqlanişi I. x. n. ni uzil-kesil tasdikladi.
I. x. n. rivojlana borişi tufayli bitta xromosomada joylaşgan genlar bitta birikiş guruhini hosil qilişi va birgalikda irsiylanişi; birikiş guruxlari soni har qaysi tur uçun doimiy bölib, xromosomalarning gaploid soniga teng bölişi; genlarning birikişi b-n boğliqbelgilar xam birgalikda irsiylanişi aniqlandi. Mitoz jarayonida xromosomalarning çalkaşuvi (krossingo-ver) genetik materialning xromosomalar örtasida qayta taqsimlani-şiga (q. Rekombinatsiya), binobarin belgilarning birikkan holda irsiylanişining buzilişiga olib kelişi mumkin. T. Morgan va b. genetik olimlarning drozofilada genlarning birikişi va krossingoverni bataf-sil örganişi xromosomalarning genetik xaritasini tuzib çikiş uçun asos böldi. Keyinçalik genlarning murakkab tuzilganligi va belgilarning irsiylanişida nuklein kislotalarttt ahamiyati oçib beriladi.
Genlar joylaşişi effekti (genlarning namoyon bölişi ularning xromosomalarda joylaşişiga boglikligi) ning kaşf etilişi genetik material diskretli va izçilligining umumiyligi töğrisidagi genetikaning eng muhim prinsiplaridan birining şakllanişiga imkon beradi.
Q.: Rekombinatsiya, Rekombinatsiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИРСИЯТНИНГ ХРОМОСОМА НАЗАРИЯСИ — ирсий омилларнинг хужайра хромосомаларида жойлашиши ҳақидаги таълимот. Бу таълимотга кўра, организм белги ва хусусиятларининг наслдан наслга ўтиши хромосомалар б-н боғлиқ. И. х. н. ни дастлаб немис цитолог олими Т. Бовери (1902—07) ва америкалик олим У. Сеттон (1902—03) асослаб берган. Кейинчалик 20-а. бошларида бу назария америкалик генетик Т. X. Морган ва унинг ходимлари томонидан батафсил ишлаб чиқилган. Ҳайвонлар жинсини аниқлашнинг генетик механизмини ўрганиш орқали жинснинг жинсий хромосомаларнинг наслда тақсимланиши б-н боғлиқлигининг аниқланиши И. х. н. ни исботлади. Америка генетиги К. Брижес (1913) томонидан урғочи дрофозилада мейоз жараёнида хромосомаларнинг ажралиб кетмаслигининг кашф этилиши ва жинсий хромосомалар тақсимланишининг бузилиши бириккан ирсий белгиларнинг ўзгариши б-н боғлиқлигининг аниқланиши И. х. н. ни узил-кесил тасдиклади.
И. х. н. ривожлана бориши туфайли битта хромосомада жойлашган генлар битта бирикиш гуруҳини ҳосил қилиши ва биргаликда ирсийланиши; бирикиш гурухлари сони ҳар қайси тур учун доимий бўлиб, хромосомаларнинг гаплоид сонига тенг бўлиши; генларнинг бирикиши б-н боғлиқбелгилар хам биргаликда ирсийланиши аниқланди. Митоз жараёнида хромосомаларнинг чалкашуви (кроссинго-вер) генетик материалнинг хромосомалар ўртасида қайта тақсимлани-шига (қ. Рекомбинация), бинобарин белгиларнинг бириккан ҳолда ирсийланишининг бузилишига олиб келиши мумкин. Т. Морган ва б. генетик олимларнинг дрозофилада генларнинг бирикиши ва кроссинговерни батаф-сил ўрганиши хромосомаларнинг генетик харитасини тузиб чикиш учун асос бўлди. Кейинчалик генларнинг мураккаб тузилганлиги ва белгиларнинг ирсийланишида нуклеин кислоталарттт аҳамияти очиб берилади.
Генлар жойлашиши эффекти (генларнинг намоён бўлиши уларнинг хромосомаларда жойлашишига богликлиги) нинг кашф этилиши генетик материал дискретли ва изчиллигининг умумийлиги тўғрисидаги генетиканинг энг муҳим принципларидан бирининг шаклланишига имкон беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.