Gen

Gen (yunonça «genos» — uruğ, kelib çiqiş) — irsiyatning elementar birligi; organizm belgi va xususiyatlari töğrisidagi axborotni avloddan avlodga yetkazuvçi moddiy asos. Molekulyar nuqtai nazardan gen DNK (ayrim viruslarda RNK) molekulasining muayyan qismi bölib, unda oqsil yoki funksional RNK molekulasi tuzilişi haqidagi ma'lumot yozilgan. Rusça Vikipediyaga köra, «gen» atamasini 1909-yilda daniyalik botanik va genetik Vilgelm Iogansen fanga kiritgan.12

Inglizça Vikipediyaga köra, alohida irsiy birliklar mavjudligini 1857–1864-yillarda nohat ösimligi ustida tajribalar ötkazgan Gregor Mendel aniqlagan, garçi u «gen» sözini işlatmagan bölsa-da. Uning işlari 19-asr oxirida qayta kaşf etilgan. 20-asr örtalarida irsiy axborot DNKda saqlanişi isbotlangan, 1953-yilda Jeyms Uotson va Frensis Krik DNKning qöş spiral tuzilişi modelini taklif qilgan. Şundan keyin gen ta'rifi ham özgargan.

Rusça va inglizça Vikipediyada ta'kidlanişiça, bugungi kunda barça olimlarni qanoatlantiradigan yagona ta'rif yöq. Klassik genetikada gen irsiy belgining birligi sifatida qaralsa, molekulyar biologiyada u RNK sintez qilinadigan DNK ketma-ketligi sifatida ta'riflanadi. Genlar oqsil kodlovçi va kodlamaydigan xillarga bölinadi: ikkinçisi faqat RNK molekulalarini hosil qiladi.

ÖzME'ga köra, genning asosiy vazifasi hujayradagi fermentlar va boşqa oqsillar sintezini RNK yordamida belgilab beriş, şu orqali muayyan belgining rivojlanişini ta'minlaşdir. Yuksak organizmlarda genlar xromosomalar tarkibida joylaşadi. Organizmning barça genlari yiğindisi genotip deb ataladi. Köz rangi, gul rangi, paxta tolasining uzunligi, ekinlarning hosildorligi va hayvonlarning mahsuldorligi kabi belgilar ma'lum genlar ta'siriga boğliq. Köpgina belgilar bir neça gen ta'sirida rivojlanadi (polimeriya), aksinça, bitta gen bir neça belgiga ta'sir körsatişi ham mumkin.

Genning nukleotid ketma-ketligi özgarişi mutatsiya deyiladi. Bunda nukleotid juftlari almaşinişi, tuşib qolişi, ikki hissa ortişi yoki örin almaşişi mumkin. Natijada genning turli şakllari — allellar paydo böladi; ulardan biri ikkinçisi ustidan ustun kelişi (dominant allel) yoki öz ta'sirini körsatmay qolişi (retsessiv allel) mumkin. ÖzME'ga köra, tabiiy şaroitda atrof muhit ta'sirida yuz beradigan özgarişlar (spontan mutatsiya) evolyutsiya uçun xom aşyo böladi. Radiatsiya yoki kimyoviy moddalar ta'sirida sun'iy ravişda hosil qilinadigan mutatsiyalar (induksion mutagenez) Genetikaning muhim yutuği bölib, seleksiyada keng qöllanadi.

ÖzME odamda 10 mingga yaqin gen borligini körsatgan edi. Inson genomini öqiş loyihasi natijalariga tayanuvçi inglizça Vikipediyaga köra, odamda oqsil kodlovçi genlar soni taxminan 19 ming deb baholanadi, kodlamaydigan genlar soni esa yana 26 ming atrofida bölişi taxmin qilinadi. Turli organizmlarda bu raqam keskin farq qiladi: masalan, şolida oqsil kodlovçi genlar 46 mingdan ortiq.