Radiatsion kimyo
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 12–13-b. — ziyouz.com
Radiatsion kimyo — kimyoning ionlovçi nurlar ta'sirida moddada yuz beradigan kimyoviy jarayonlarni örganadigan sohasi. Kimyoviy jarayonlarni ionlovçi nurlar ta'sirida yuzaga kelişi ularning moddalar molekulalarini ionlaş va qözğatişi b-n boğliq. R.k. 1865—96 y.larda paydo böldi. R.k. dagi dastlabki kuzatiş işlari nurlarning fotografiya plastinkasiga ta'sir etib qoraytirişidan boşlandi. Köp ötmay radiy nurlarining suvni kislorod va vodorodga parçalaşi ma'lum böldi. R.k. rivojining keyingi bosqiçi yadro reaktorlarining kaşf etilişi b-n boğliq bölib, 40-y.lardan kimyo fanining mustaqil sohasi sifatida şakllandi. Atom energetikasida işlatiladigan har xil materiallarga turliça nurlar ta'siri örganildi. Atom reaktorlarining işlatilişi va yadro yoqilğisining qayta işlanişi suvning parçalaniş jarayonlarini, yuqori radioaktivlikka ega bölgan texnologik aralaşmalardagi kimyoviy özgarişlarni tuşuntirib berişni talab qildi.
50-y.lar oxirida radiatsion kimyoviy reaksiyalar ilmining kengayişi va yadro nurlari manbalarining kaşf etilişi munosabati b-n ba'zi kimyotexnologiya jarayonlarini (kimyoviy birikmalarni parçalaş, uglevodorodlarni oksidlaş, organik monomerlarni polimerlaş) nurlar ta'sirida amalga oşiriş imkoniyati tuğildi. R.k. texnologiyasi maqsadlarida gamma uskunalari va elektron tezlatkiçlar işlatiladi. Yuqori energiyali elektromagnit nurlar — rentgen nurlari, unurlar, katta energiyali korpuskulyar nurlar — tezkor elektronlar, neytronlar, protonlar, deytronlar, azarraçalar, oğir yadro bölinişi parçalari, yadro reakiiyalarida hosil böladigan tepki yadro (zarraçalar), tezlaştirilgan köp zaryadli ionlar oqimi ionlovçi nurlarga taalluqlidir. Nurlarning kimyoviy ta'siri samaradorligi, odatda, radiatsionkimyoviy mahsul b-n aniqlanadi. Radiatsionkimyoviy mahsul miqdori G harfi b-n belgilanadi.
Radiatsionkimyoviy mahsul deb, kimyoviy sistemada 100 eV ionlovçi nurlarni yutiş evaziga hosil böladigan zarralar (molekulalar, ionlar va erkin radikallar va h.k.)ning absolyut miqdoriga aytiladi. Oddiy reaksiyalar uçun G ning qiymati 1 dan 20 gaça bölsa, zanjir reaksiyalar uçun bir neça ön ming molekula bölişi mumkin. Ba'zi kimyoviy sistemalarda yuz beradigan radiatsion kimyoviy jarayonlarda kimyoviy dozimetrlar (Mas, temirsulfatli, seriysulfatli dozimetrlar)dan foydalaniladi.
Radiatsionkimyoviy sintezda kimyoviy sistemalarga nur ta'sir ettirib yangi kimyoviy moddalar olinadi. Ionlovçi nurlar zanjirli jarayonlarni initsirlaşda keng qöllanadi. Bunga xlorlaş, sulfirlaş, oksidlaş, sulfoxlorlaş, sulfoksidlaş, qöş boğlarga birikiş va b. zanjirli mexanizm böyiça boradigan boşqa radiatsionkimyoviy sintez jarayonlari kiradi. Radiatsion initsirlaşning katalitik yoki fotokimyoviy initsirlaşga karaganda bir qança afzalligi bor: sistemaga initsirlovçi moddalar qöşiş va trani kötariş zarurati yöqoladi, köpgina zanjirli jarayonlarning yonğin va portlaş xavfi b-n boğliq bölgan bir qança texnik talablarini amalga oşiriş mumkin böladi. Lab. tadqiqotlari ionlovçi nurlarning bir qator elementorganik birikmalarni, Mas, fosfororganik va qalayorganik birikmalarni sintezlaşda yaxşi natija berişini körsatdi. Polimerlarni radiatsion modifikatsiyalaş va kauçuklarni vulkanizatsiyalaş jarayonlari R.k.ning mustaqil sanoat tarmoği hisoblanadi. Radiatsion termik vulkanizatsiyalaş şinalarning sifatini ança yaxşilaydi. R.k.ning keyingi rivoji bir kator fan va texnika soxalari b-n çambarças boğliq. Yadro fizikasi, atom energetikasi (q. Atom elektr stansiyasi), kosmik tadqiqotlar va b. şular jumlasidandir.
Ad.: Pikayev A.K. Sovremennaya radiatsionnaya ximiya, t. 1—3, M., 1986.
Saidahmad Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАДИАЦИОН КИМЁ — кимёнинг ионловчи нурлар таъсирида моддада юз берадиган кимёвий жараёнларни ўрганадиган соҳаси. Кимёвий жараёнларни ионловчи нурлар таъсирида юзага келиши уларнинг моддалар молекулаларини ионлаш ва қўзғатиши б-н боғлиқ. Р.к. 1865—96 й.ларда пайдо бўлди. Р.к. даги дастлабки кузатиш ишлари нурларнинг фотография пластинкасига таъсир этиб қорайтиришидан бошланди. Кўп ўтмай радий нурларининг сувни кислород ва водородга парчалаши маълум бўлди. Р.к. ривожининг кейинги босқичи ядро реакторларининг кашф этилиши б-н боғлиқ бўлиб, 40-й.лардан кимё фанининг мустақил соҳаси сифатида шаклланди. Атом энергетикасида ишлатиладиган ҳар хил материалларга турлича нурлар таъсири ўрганилди. Атом реакторларининг ишлатилиши ва ядро ёқилғисининг қайта ишланиши сувнинг парчаланиш жараёнларини, юқори радиоактивликка эга бўлган технологик аралашмалардаги кимёвий ўзгаришларни тушунтириб беришни талаб қилди.
50-й.лар охирида радиацион кимёвий реакциялар илмининг кенгайиши ва ядро нурлари манбаларининг кашф этилиши муносабати б-н баъзи кимётехнология жараёнларини (кимёвий бирикмаларни парчалаш, углеводородларни оксидлаш, органик мономерларни полимерлаш) нурлар таъсирида амалга ошириш имконияти туғилди. Р.к. технологияси мақсадларида гамма ускуналари ва электрон тезлаткичлар ишлатилади. Юқори энергияли электромагнит нурлар — рентген нурлари, унурлар, катта энергияли корпускуляр нурлар — тезкор электронлар, нейтронлар, протонлар, дейтронлар, азаррачалар, оғир ядро бўлиниши парчалари, ядро реакиияларида ҳосил бўладиган тепки ядро (заррачалар), тезлаштирилган кўп зарядли ионлар оқими ионловчи нурларга тааллуқлидир. Нурларнинг кимёвий таъсири самарадорлиги, одатда, радиационкимёвий маҳсул б-н аниқланади. Радиационкимёвий маҳсул миқдори G ҳарфи б-н белгиланади.
Радиационкимёвий маҳсул деб, кимёвий системада 100 эВ ионловчи нурларни ютиш эвазига ҳосил бўладиган зарралар (молекулалар, ионлар ва эркин радикаллар ва ҳ.к.)нинг абсолют миқдорига айтилади. Оддий реакциялар учун G нинг қиймати 1 дан 20 гача бўлса, занжир реакциялар учун бир неча ўн минг молекула бўлиши мумкин. Баъзи кимёвий системаларда юз берадиган радиацион кимёвий жараёнларда кимёвий дозиметрлар (Мас, темирсульфатли, церийсульфатли дозиметрлар)дан фойдаланилади.
Радиационкимёвий синтезда кимёвий системаларга нур таъсир эттириб янги кимёвий моддалар олинади. Ионловчи нурлар занжирли жараёнларни иницирлашда кенг қўлланади. Бунга хлорлаш, сульфирлаш, оксидлаш, сульфохлорлаш, сульфоксидлаш, қўш боғларга бирикиш ва б. занжирли механизм бўйича борадиган бошқа радиационкимёвий синтез жараёнлари киради. Радиацион иницирлашнинг каталитик ёки фотокимёвий иницирлашга караганда бир қанча афзаллиги бор: системага иницирловчи моддалар қўшиш ва трани кўтариш зарурати йўқолади, кўпгина занжирли жараёнларнинг ёнғин ва портлаш хавфи б-н боғлиқ бўлган бир қанча техник талабларини амалга ошириш мумкин бўлади. Лаб. тадқиқотлари ионловчи нурларнинг бир қатор элементорганик бирикмаларни, Мас, фосфорорганик ва қалайорганик бирикмаларни синтезлашда яхши натижа беришини кўрсатди. Полимерларни радиацион модификациялаш ва каучукларни вулканизациялаш жараёнлари Р.к.нинг мустақил саноат тармоғи ҳисобланади. Радиацион термик вулканизациялаш шиналарнинг сифатини анча яхшилайди. Р.к.нинг кейинги ривожи бир катор фан ва техника сохалари б-н чамбарчас боғлиқ. Ядро физикаси, атом энергетикаси (қ. Атом электр станцияси), космик тадқиқотлар ва б. шулар жумласидандир.
Ад.: Пикаев А.К. Современная радиационная химия, т. 1—3, М., 1986.
Саидаҳмад Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.