Radikulit
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 15–16-b. — ziyouz.com
Radikulit (lot. radicula — ildizça) — orqa miyaning nerv ildizlari va ulardan ketadigan nerv tolalari kasalligi. Periferik nerv sistemasining eng kup tarqalgan xastaligi. Köpinça umurtqa poğonasi kasalligi (osteoxondroz) sabab böladi. Bunda amortizatsiya rolini öynaydigan umurtqalararo disk elastikligini yöqotib, mört bölib qoladi. Diski özgargan umurtqaning birikkan yerida tuz yiğilib, suyak ösişi (osteofitlar) kuzatiladi. Ösib çiqqan suyak ösiqçalari umurtqa orasidan ötadigan nerv ildizçalarini qisişi natijasida oğriq paydo böladi. R. jarohatlar oqibatida, sovqotiş (Mas, uzoq vaqt muzday suvda yuviniş, zax joyda ötiriş va b.), organizm içdan zaharlanganda, yuqumli kasalliklar asorati sifatida röy berişi mumkin.
Zararlangan nerv ildizçalari va nerv tolalari böylab oğriq paydo bölişi va sezuvçanlikning yöqolişi, ba'zan harakat buzilişi ham R.ga xos alomatlardan hisoblanadi. R., odatda, birdaniga paydo bölib, köp hollarda surunkali şaklga ötadi va vaqtvaqti b-n qözib turadi. Nerv tolalarining qaysi qismi zararlanganligiga qarab, R. har xil böladi. Eng köp tarqalgan xili beldumğaza R.idir. Bunda beldumğaza sohasida hamda quymiç nervi böylab har xil oğriq paydo böladi. Oğriq qimirlagan paytda kuçayadi, şuning uçun bemor birdaniga qimirlay olmaydi, yurganida esa tanasini oldinga yoki yonga egib oladi, natijada umurtqa poğonasining qiyşayişi, orqa muskullarining taranglaşişi kuzatiladi. Bemor oğriqni kamaytiriş uçun örinda oyoğini bukib, qorniga tortib yotadi. Agar faqat bel nervi ildizçalari zararlansa, oğriq son yuzasida böladi. Quymiç nervi çiqadigan dumğaza bölimi ildizçalari köproq zararlanişi b-n ötadigan beldumğaza R. i işias deb ham yuritiladi.
Işiasda oğriq kuymiç nervi böylab (dumba, sonning orqa yuzasi, boldir, oyoq panjasiga) tarqaladi. Oyoq sovqotadi, uvuşadi, çumoli yurgandek seziladi. Kasal oyoqning muskullari tonusi pasayadi va «sölib» qolganga öxşaydi, keyinçalik atrofiyaga uçraydi. Quymiç nervining tortilişi (odam engaşganda, oyoq kötarilganda va b. vaziyatlarda) oğriqning zörayişiga olib keladi.
Böyin-yelka R.ida oğriq ensaga, yelkaga, kurakka tarqaladi. Boşni qimirlatganda va atrofga qarab qiyşaytirilganda, qöl qimirlatilganda, aksirganda, yötalganda oğriq zörayadi. Kasallikning oğir şakllarida qöl uvuşadi, lovullab açişadi va sançadi, keyinçalik seziş ham özgara borib, sekinasta muskullar kuçsizlanib «ozadi» (atrofiya).
Kökrak R.i kam uçraydi. Bunda oğriq qovurğalar oraliğida böladi va qimirlaganda, çuqur nafas olganda zörayadi.
R. b-n oğrigan bemorni nevropatologvraç davolaydi. Davo R.ni keltirib çiqargan sabablarni bartaraf etişga qaratiladi. R.ning oldini olişda davo gimnastikasi, fizkultura va har xil sport turlari b-n şuğullaniş (organizmni çiniqtiriş) katta ahamiyatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАДИКУЛИТ (лот. radicula — илдизча) — орқа миянинг нерв илдизлари ва улардан кетадиган нерв толалари касаллиги. Периферик нерв системасининг энг куп тарқалган хасталиги. Кўпинча умуртқа поғонаси касаллиги (остеохондроз) сабаб бўлади. Бунда амортизация ролини ўйнайдиган умуртқалараро диск эластиклигини йўқотиб, мўрт бўлиб қолади. Диски ўзгарган умуртқанинг бириккан ерида туз йиғилиб, суяк ўсиши (остеофитлар) кузатилади. Ўсиб чиққан суяк ўсиқчалари умуртқа орасидан ўтадиган нерв илдизчаларини қисиши натижасида оғриқ пайдо бўлади. Р. жароҳатлар оқибатида, совқотиш (Мас, узоқ вақт муздай сувда ювиниш, зах жойда ўтириш ва б.), организм ичдан заҳарланганда, юқумли касалликлар асорати сифатида рўй бериши мумкин.
Зарарланган нерв илдизчалари ва нерв толалари бўйлаб оғриқ пайдо бўлиши ва сезувчанликнинг йўқолиши, баъзан ҳаракат бузилиши ҳам Р.га хос аломатлардан ҳисобланади. Р., одатда, бирданига пайдо бўлиб, кўп ҳолларда сурункали шаклга ўтади ва вақтвақти б-н қўзиб туради. Нерв толаларининг қайси қисми зарарланганлигига қараб, Р. ҳар хил бўлади. Энг кўп тарқалган хили белдумғаза Р.идир. Бунда белдумғаза соҳасида ҳамда қуймич нерви бўйлаб ҳар хил оғриқ пайдо бўлади. Оғриқ қимирлаган пайтда кучаяди, шунинг учун бемор бирданига қимирлай олмайди, юрганида эса танасини олдинга ёки ёнга эгиб олади, натижада умуртқа поғонасининг қийшайиши, орқа мускулларининг таранглашиши кузатилади. Бемор оғриқни камайтириш учун ўринда оёғини букиб, қорнига тортиб ётади. Агар фақат бел нерви илдизчалари зарарланса, оғриқ сон юзасида бўлади. Қуймич нерви чиқадиган думғаза бўлими илдизчалари кўпроқ зарарланиши б-н ўтадиган белдумғаза Р. и ишиас деб ҳам юритилади.
Ишиасда оғриқ куймич нерви бўйлаб (думба, соннинг орқа юзаси, болдир, оёқ панжасига) тарқалади. Оёқ совқотади, увушади, чумоли юргандек сезилади. Касал оёқнинг мускуллари тонуси пасаяди ва «сўлиб» қолганга ўхшайди, кейинчалик атрофияга учрайди. Қуймич нервининг тортилиши (одам энгашганда, оёқ кўтарилганда ва б. вазиятларда) оғриқнинг зўрайишига олиб келади.
Бўйин-елка Р.ида оғриқ энсага, елкага, куракка тарқалади. Бошни қимирлатганда ва атрофга қараб қийшайтирилганда, қўл қимирлатилганда, аксирганда, йўталганда оғриқ зўраяди. Касалликнинг оғир шаклларида қўл увушади, ловуллаб ачишади ва санчади, кейинчалик сезиш ҳам ўзгара бориб, секинаста мускуллар кучсизланиб «озади» (атрофия).
Кўкрак Р.и кам учрайди. Бунда оғриқ қовурғалар оралиғида бўлади ва қимирлаганда, чуқур нафас олганда зўраяди.
Р. б-н оғриган беморни невропатологврач даволайди. Даво Р.ни келтириб чиқарган сабабларни бартараф этишга қаратилади. Р.нинг олдини олишда даво гимнастикаси, физкультура ва ҳар хил спорт турлари б-н шуғулланиш (организмни чиниқтириш) катта аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.