Radiopriyomnik
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 31–32-b. — ziyouz.com
Radiopriyomnik (radio... va rus. priyomnik — qabul qilgiç) — radiouzatkiç yordamida fazoga tarqatilgan radiotölqinlarni qabul qiladigan va kuçaytirib beradigan qurilma. Birinçi bölib A. S. Popov qabul qilingan signallarni telegraf lentasiga yozib oliş uçun öz apparati sxemasiga Morze apparatinn ulagan. 1902 y.da Markoni firmasi (Italiya) magnitli detektor işlab çiqardi. 1905 y.da R. Feosenden (AQŞ) elektrolitli detektor yaratdi, 1906—08 y.larda kristalli detektor keng tarqaldi, natijada detektorli priyomniklar yasaldi. Rus radiohavaskori O. V. Losev 1922 y.da R. ning yangi tipi — kristadinni yaratdi. Katodli lampalar işlab çiqarilgandan söng elektron lampali R. yaratildi. Dastlabki lampali R. Angliya va Fransiyada 1915 y.da paydo böldi. Keyinçalik regenerativ R., supergeterodin R., refleks R. yaratildi. 20-a. 50-y.larida tebranişlarni generatsiyalaş va kuçaytiriş uçun yarimötkazgiç asbob (tranzistor) lardan keng foydalanila boşlandi. Keyinçalik bosma sxemali R.lar rasm böldi.
R. antennasida turli radiotölqinlardan hosil bölgan e.yu.k. içidan radiostansiya kerakli signallarni ajratadi, kuçaytiradi va tovuş eşittiriş apparati (radiokarnay, telefon, telegraf apparati va b.)ga ta'sir qiluvçi ança past çastotali e.yu.k.ga aylantiradi (detektorlaydi). Bu funksiyalarni R. tarkibiga kiruvçi, kerakli çastotaga sozlovçi çastotali selektiv rezonans zanjirlari (tebraniş konturli elektr filtrlar, hajmiy rezonatorlar), elektr tebranişlarini kuçaytirgiçlar va detektorlar bajaradi. Bulardan taşqari, R.da avtomatik rostlaş zanjiri, qabul qilingan axborotlarni eşittiriş (karnay, kineskop) va R. işini tekşiriş (ölçaş asboblari, indikatorlar) jihozlari böladi.
Qabul qilinadigan signallarni modulyatsiyalaş (özgartiriş) turiga qarab, R. detektorli, amplitudali, çastotali, fazali yoki boşqa tipda bölişi mumkin. R. işining asosiy körsatkiçlari: sezgirligi — kuçsiz radiosignallarni qabul qiliş xususiyati; selektivligi — foydali signallarni begona radioçastotali tebranişlar (radioxalaqitlar)ni bir neça martagaça pasaytirib, ulardan ajratib oliş xususiyati; barqarorligi — qöşimça operatsiyalarni, Mas, sozlaş, qayta ulaş va b.ni bajarmay uzluksiz qabul qilişni ta'minlaş xususiyati.
R. vazifasiga (radioeşittiriş, televizion, aloqa, radiolokatsion va b.), radiotölqinlarni qabul qiliş usuliga (supergeterodin, regenerativ va b.), iş turiga (telegraf, telefon radiopriyomnigi va b.), modulyatsiyalaş usuliga (q. Modulyatsiya), qabul qiladigan radiotölqinlar diapazoniga, energiya b-n ta'minlaniş usuliga (özgaruvçan tok tarmoği, batareya va b.) qarab xillarga ajraladi.
Har qanday R. quvvati, sezgirligi, signallarni tanlovçanligi va b. xususiyatlar b-n ifodalanadi.
Q.: Modulyatsiya, Modulyatsiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАДИОПРИЁМНИК (радио... ва рус. приёмник — қабул қилгич) — радиоузаткич ёрдамида фазога тарқатилган радиотўлқинларни қабул қиладиган ва кучайтириб берадиган қурилма. Биринчи бўлиб А. С. Попов қабул қилинган сигналларни телеграф лентасига ёзиб олиш учун ўз аппарати схемасига Морзе аппаратинн улаган. 1902 й.да Маркони фирмаси (Италия) магнитли детектор ишлаб чиқарди. 1905 й.да Р. Феосенден (АҚШ) электролитли детектор яратди, 1906—08 й.ларда кристалли детектор кенг тарқалди, натижада детекторли приёмниклар ясалди. Рус радиоҳаваскори О. В. Лосев 1922 й.да Р. нинг янги типи — кристадинни яратди. Катодли лампалар ишлаб чиқарилгандан сўнг электрон лампали Р. яратилди. Дастлабки лампали Р. Англия ва Францияда 1915 й.да пайдо бўлди. Кейинчалик регенератив Р., супергетеродин Р., рефлекс Р. яратилди. 20-а. 50-й.ларида тебранишларни генерациялаш ва кучайтириш учун яримўтказгич асбоб (транзистор) лардан кенг фойдаланила бошланди. Кейинчалик босма схемали Р.лар раcм бўлди.
Р. антеннасида турли радиотўлқинлардан ҳосил бўлган э.ю.к. ичидан радиостанция керакли сигналларни ажратади, кучайтиради ва товуш эшиттириш аппарати (радиокарнай, телефон, телеграф аппарати ва б.)га таъсир қилувчи анча паст частотали э.ю.к.га айлантиради (детекторлайди). Бу функцияларни Р. таркибига кирувчи, керакли частотага созловчи частотали селектив резонанс занжирлари (тебраниш контурли электр фильтрлар, ҳажмий резонаторлар), электр тебранишларини кучайтиргичлар ва детекторлар бажаради. Булардан ташқари, Р.да автоматик ростлаш занжири, қабул қилинган ахборотларни эшиттириш (карнай, кинескоп) ва Р. ишини текшириш (ўлчаш асбоблари, индикаторлар) жиҳозлари бўлади.
Қабул қилинадиган сигналларни модуляциялаш (ўзгартириш) турига қараб, Р. детекторли, амплитудали, частотали, фазали ёки бошқа типда бўлиши мумкин. Р. ишининг асосий кўрсаткичлари: сезгирлиги — кучсиз радиосигналларни қабул қилиш хусусияти; селективлиги — фойдали сигналларни бегона радиочастотали тебранишлар (радиохалақитлар)ни бир неча мартагача пасайтириб, улардан ажратиб олиш хусусияти; барқарорлиги — қўшимча операцияларни, Мас, созлаш, қайта улаш ва б.ни бажармай узлуксиз қабул қилишни таъминлаш хусусияти.
Р. вазифасига (радиоэшиттириш, телевизион, алоқа, радиолокацион ва б.), радиотўлқинларни қабул қилиш усулига (супергетеродин, регенератив ва б.), иш турига (телеграф, телефон радиоприёмниги ва б.), модуляциялаш усулига (қ. Модуляция), қабул қиладиган радиотўлқинлар диапазонига, энергия б-н таъминланиш усулига (ўзгарувчан ток тармоғи, батарея ва б.) қараб хилларга ажралади.
Ҳар қандай Р. қуввати, сезгирлиги, сигналларни танловчанлиги ва б. хусусиятлар б-н ифодаланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.