Rahim Koraxöja öğli Muhammad Solih
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 927–928-b. — ziyouz.com
Muhammad Solih Rahim Koraxöja öğli (taxm. 1830—Toşkent — 1890) — tarixçi va geograf olim. M. S. bobosi mulla Abdurahimxöja öz nasabnomasi b-n Şayx Xovandi Tohur (14-a.) ga boğlanişini va u Toşkentning Qiyot mahallasidagi Bekmuhammadbiy masjidida imomlik qilganligini va dare ham berganligini ta'kidlaydi. Otasi domla Rahim Qoraxöja öz davrining bilimdon ziyolilaridan bölgan. M.S. ilk saboqni bobosidan olgan. Söngra Toşkentdagi Eşonquli dodxoh, Beklarbegi, Xoja Ahror, Qöqondagi Azimboy va Buxorodagi Kökaldoş madrasalarida tahsil olgan. 1863 y.da Toşkentning Qiyot mahallasidagi bobosi imomlik qilgan masjidda imom bölgan va dare ham bergan. M.S. Turkistonning turli joylariga safar qilgan. 1863—88 y.larda yozgan «Tarixi jadidai Toşkand» («Toşkentning yangi tarixi») asari Toşkent tarixiga bağişlangan birdanbir kitobdir. Uning muallif dostonidan iborat nusxasi Özbekiston FA Şarqşunoslik in-ti qölyozmalar fondidasaqlanadi (№7791). In-tfondida asarning aslidan köçirilgan yana ikki nusxasi mavjud (1936, 1940 y.lar; №11072, №11073).
«Tarixi jadidai Toşkand» 2 jilddan iborat. 1jild — umumiy tarix, Turkiston va qöşni mamlakatlar tarixi ilgarigi tarixiy asarlar ma'lumotlari asosida yozilgan; 2jild — öz navbatida 3 qismdan tuzilgan; 1qism — 15—16-a. lardagi Farğona tarixi, 2qism — 15— 19-a.lardagi Turkiston tarixi, jumladan, Qöqon xonligi va Toşkent tarixi, 3qism — Toşkentning geografik tavsifi va muallifning özi haqida yozganlari. 2jild yozma manbalar, muşohidlar hikoyalari va muallifning öz körganlari asosida yozilgan va ilmiy nuqtai nazardan eng qimmatlidir.
Asarning Toşkentga bağişlangan qismida şahar topografiyasi (suvlari, qörğoni, darvozalari, tört dahasi, mahallalari, Madrasa, masjid, maqbaralar, hammom va b.), Rossiya imperiyasi tomonidan Toşkentning bosib olinişi (1865), şuningdek, Toşkent viloyatiga oid qismida esa viloyatdagi mevali daraxtlar, poliz ekinlari, Turkistonning katta qismida tarkalgan dorivor giyoxlar, foydali qazilmalar, ösimlik va hayvo-not olami va turli kasalliklar (bezgak, zotiljam, közapuşt, vabo, sarsom, istiskr, kulanj va b.) haqida ma'lumotlar bor. Toşkentning şarq-idagi toğlar tavsifi ayniqsa mufassaldir. Şaharning muallif davridagi tarixi ham batafsil va aniq yoritilgan.
Ad.: Örinboyev A., Böriyev O., Toşkent Muhammad Solih tavsifida, T., 1983; Munirov K., Irisov A., Nosirov A., Toşkent tarixida ba'zi siymolar, 1983.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУҲАММАД СОЛИҲ Раҳим Корахўжа ўғли (тахм. 1830—Тошкент — 1890) — тарихчи ва географ олим. М. С. бобоси мулла Абдураҳимхўжа ўз насабномаси б-н Шайх Хованди Тоҳур (14-а.) га боғланишини ва у Тошкентнинг Қиёт маҳалласидаги Бекмуҳаммадбий масжидида имомлик қилганлигини ва даре ҳам берганлигини таъкидлайди. Отаси домла Раҳим Қорахўжа ўз даврининг билимдон зиёлиларидан бўлган. М.С. илк сабоқни бобосидан олган. Сўнгра Тошкентдаги Эшонқули додхоҳ, Бекларбеги, Хожа Аҳрор, Қўқондаги Азимбой ва Бухородаги Кўкалдош мадрасаларида таҳсил олган. 1863 й.да Тошкентнинг Қиёт маҳалласидаги бобоси имомлик қилган масжидда имом бўлган ва даре ҳам берган. М.С. Туркистоннинг турли жойларига сафар қилган. 1863—88 й.ларда ёзган «Тарихи жадидаи Тошканд» («Тошкентнинг янги тарихи») асари Тошкент тарихига бағишланган бирданбир китобдир. Унинг муаллиф достонидан иборат нусхаси Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-ти қўлёзмалар фондидасақланади (№7791). Ин-тфондида асарнинг аслидан кўчирилган яна икки нусхаси мавжуд (1936, 1940 й.лар; №11072, №11073).
«Тарихи жадидаи Тошканд» 2 жилддан иборат. 1жилд — умумий тарих, Туркистон ва қўшни мамлакатлар тарихи илгариги тарихий асарлар маълумотлари асосида ёзилган; 2жилд — ўз навбатида 3 қисмдан тузилган; 1қисм — 15—16-а. лардаги Фарғона тарихи, 2қисм — 15— 19-а.лардаги Туркистон тарихи, жумладан, Қўқон хонлиги ва Тошкент тарихи, 3қисм — Тошкентнинг географик тавсифи ва муаллифнинг ўзи ҳақида ёзганлари. 2жилд ёзма манбалар, мушоҳидлар ҳикоялари ва муаллифнинг ўз кўрганлари асосида ёзилган ва илмий нуқтаи назардан энг қимматлидир.
Асарнинг Тошкентга бағишланган қисмида шаҳар топографияси (сувлари, қўрғони, дарвозалари, тўрт даҳаси, маҳаллалари, Мадраса, масжид, мақбаралар, ҳаммом ва б.), Россия империяси томонидан Тошкентнинг босиб олиниши (1865), шунингдек, Тошкент вилоятига оид қисмида эса вилоятдаги мевали дарахтлар, полиз экинлари, Туркистоннинг катта қисмида таркалган доривор гиёхлар, фойдали қазилмалар, ўсимлик ва ҳайво-нот олами ва турли касалликлар (безгак, зотилжам, кўзапушт, вабо, сарсом, истискр, куланж ва б.) ҳақида маълумотлар бор. Тошкентнинг шарқ-идаги тоғлар тавсифи айниқса муфассалдир. Шаҳарнинг муаллиф давридаги тарихи ҳам батафсил ва аниқ ёритилган.
Ад.: Ўринбоев А., Бўриев О., Тошкент Муҳаммад Солиҳ тавсифида, Т., 1983; Муниров К., Ирисов А., Носиров А., Тошкент тарихида баъзи сиймолар, 1983.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.