Rangli televideniye
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 65–66-b. — ziyouz.com
Rangli televideniye — tasvirlarni öz tabiiy rangida uzatiş va tomoşa qilişga imkon beradigan televideniye. R.t. tabiiy ranglarning qizil, kök va yaşil ranglarga ajratiş xossasiga asoslangan. R. t.da ham tasvir elementlari (nuqtalar) galmagal uzatiladi. Juda mayda detallar oqqora rangda, örtaça detallar 2 rangda, yiriklari 3 rangda uzatiladi. R.t. kamerasida obyektdan qaytgan nurni 2 ta maxsus közgu qizil, kök va yaşil nurlarga ajratadi, bu nurlar tegişli elektronnur trubkaga yönaladi (har qaysi rangdagi nur boşqaboşqa trubkaga boradi). Trubkalar çiqişida rangli videosignallar (I^, Ik va Iya) hosil böladi. Bular kuçaytirilib, kodlovçi qurilmaga ötkaziladi. Bu yerda maxsus özgartirgiç signallarni 3 signalga: yorqinlik signaliga va ranglarni uzatiş uçun möljallangan 2 signalga ajratadi. Yorqinlik signali I, uçta rang taşkil etuvçilardan hosil böladi. Ranglarni uzatiş uçun möljallangan signallar tegişli ranglar nisbati (Mas, Iq— Iye va Ik— Iye) dan tuziladi. Bu signallar eltuvçi çastotali qöşimça kuçlanişni modulyatsiyalaydi (q. Modulyatsiya). Bunday kuçlaniş yorqinlik signali b-n birga umumiy aralaştirgiçga uzatiladi. Radiouzatkiç umumiy signallarni efirga tarqatadi.
R.t. signallarini qabul qiliş uçun 3 nurli qabul qiluvçi elektronnur trubka (kineskop) örnatilgan maxsus rangli televizordan foydalaniladi. Radiouzatkiç efirga tarqatgan signallar rangli televizorda tegişli signallarga ajratilib, ranglar joyjoyiga tuşiriladi. R.t. da tovuş xuddi oqqora televideniyedagidek uzatiladi va qabul qilinadi. Rangli televizorda oqqora tasvirlarni ham köriş mumkin. Oqqora televizorda xam R.t. dasturlarini oqqora rangda kursa böladi.
Birinçi R.t. loyihasini rus ixtiroçisi I.A. Adamian 1907—08 y. taklif qilgan. Bunda tasvir nuqtalari kizil, kök va yaşil yoruğlik filtrlari orqali uzatilgan, qabul qiliş joyida ham tasvir xuddi şunday filtrlar orqali körilgan. 1929 y. «Amerikan telefon end telegraf kompani» (AQŞ) lab.sida rangli signallar uçta mustaqil kanal orqali uzatilgan. R.t.ning mukammalroq elektron tizimi 1951 y. AQŞ da işlab çiqilgan; AQŞ da R. t. 1954 y.dan muntazam işlay boşladi. SSSR da 1956 y.dan Leningrad televideniye markazi, 1959 y.dan Moskva televideniye markazi R.t. dasturlarini namoyiş kila boşladi. 1966 y. sovetfransuz tizimi «SECAMIII» yaratildi va 1967 y. qöllana boşladi. 1967 y.dan Germaniya, Buyuk Britaniya va Ğarbiy Yevropaning boşqa şaharlarida PAL tizimidagi R.t. körsatuvlari berila boşladi. Özbekiston televideniyesi R.t. dasturlarini 1970 y. körsata boşladi.
R.t.ning 3 tizimi (SECAM, NTSC va PAL) ma'lum (2004). Ular bir-biridan televizion signallarni hosil qilişi b-n farqlanadi.
Ergaş Komilov.
Q.: Modulyatsiya, Modulyatsiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАНГЛИ ТЕЛЕВИДЕНИЕ — тасвирларни ўз табиий рангида узатиш ва томоша қилишга имкон берадиган телевидение. Р.т. табиий рангларнинг қизил, кўк ва яшил рангларга ажратиш хоссасига асосланган. Р. т.да ҳам тасвир элементлари (нуқталар) галмагал узатилади. Жуда майда деталлар оққора рангда, ўртача деталлар 2 рангда, йириклари 3 рангда узатилади. Р.т. камерасида объектдан қайтган нурни 2 та махсус кўзгу қизил, кўк ва яшил нурларга ажратади, бу нурлар тегишли электроннур трубкага йўналади (ҳар қайси рангдаги нур бошқабошқа трубкага боради). Трубкалар чиқишида рангли видеосигналлар (И^, Ик ва Ия) ҳосил бўлади. Булар кучайтирилиб, кодловчи қурилмага ўтказилади. Бу ерда махсус ўзгартиргич сигналларни 3 сигналга: ёрқинлик сигналига ва рангларни узатиш учун мўлжалланган 2 сигналга ажратади. Ёрқинлик сигнали И, учта ранг ташкил этувчилардан ҳосил бўлади. Рангларни узатиш учун мўлжалланган сигналлар тегишли ранглар нисбати (Мас, Иқ— Ие ва Ик— Ие) дан тузилади. Бу сигналлар элтувчи частотали қўшимча кучланишни модуляциялайди (қ. Модуляция). Бундай кучланиш ёрқинлик сигнали б-н бирга умумий аралаштиргичга узатилади. Радиоузаткич умумий сигналларни эфирга тарқатади.
Р.т. сигналларини қабул қилиш учун 3 нурли қабул қилувчи электроннур трубка (кинескоп) ўрнатилган махсус рангли телевизордан фойдаланилади. Радиоузаткич эфирга тарқатган сигналлар рангли телевизорда тегишли сигналларга ажратилиб, ранглар жойжойига туширилади. Р.т. да товуш худди оққора телевидениедагидек узатилади ва қабул қилинади. Рангли телевизорда оққора тасвирларни ҳам кўриш мумкин. Оққора телевизорда хам Р.т. дастурларини оққора рангда курса бўлади.
Биринчи Р.т. лойиҳасини рус ихтирочиси И.А. Адамиан 1907—08 й. таклиф қилган. Бунда тасвир нуқталари кизил, кўк ва яшил ёруғлик фильтрлари орқали узатилган, қабул қилиш жойида ҳам тасвир худди шундай фильтрлар орқали кўрилган. 1929 й. «Американ телефон энд телеграф компани» (АҚШ) лаб.сида рангли сигналлар учта мустақил канал орқали узатилган. Р.т.нинг мукаммалроқ электрон тизими 1951 й. АҚШ да ишлаб чиқилган; АҚШ да Р. т. 1954 й.дан мунтазам ишлай бошлади. СССР да 1956 й.дан Ленинград телевидение маркази, 1959 й.дан Москва телевидение маркази Р.т. дастурларини намойиш кила бошлади. 1966 й. советфранцуз тизими «SECAMIII» яратилди ва 1967 й. қўллана бошлади. 1967 й.дан Германия, Буюк Британия ва Ғарбий Европанинг бошқа шаҳарларида PAL тизимидаги Р.т. кўрсатувлари берила бошлади. Ўзбекистон телевидениеси Р.т. дастурларини 1970 й. кўрсата бошлади.
Р.т.нинг 3 тизими (SECAM, NTSC ва PAL) маълум (2004). Улар бир-биридан телевизион сигналларни ҳосил қилиши б-н фарқланади.
Эргаш Комилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.