Rasul Hamzatoviç Hamzatov
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 71–73-b. — ziyouz.com
Hamzatov Rasul Hamzatoviç (1923. 8.9, Doğiston Respublikasi, Xunzax tumani Sada qişloği — 2003.3.11) — avarçi, köçma avar teatrida rejissyor yordamçisi, respublika gaz. tahririyati va radio qömitasida adabiy xodim bölib işlagan (1940 — 45). Moskvadagi M.Gorkiy nomidagi Adabiyot in-tda tahsil körgan (1945-50).
Ilk şe'rlar töplami — «Ilhombaxş muhabbat, olovli nafrat» (1943). «Bizning toğlar» (1947), «Mening yurtim» (1948), «Toğlik ölkasi», «Tuğilgan yilim» (1950), «Katta oğa şa'niga» (1952), «Doğiston bahori» (1955), «Qalbim mening toğlarda» (1959), «Yuksak yulduzlar» (1962), «Bitiklar» (1963), «Yulduz yulduz bilan sözlaşar» (1964), «Yillar ortidan yillar» (1968), «Öçoq boşi-da» (1969), «Çegara» (1972), «Muhab-batnoma» (1974), «Sönggi narx» (1976) va b. şe'riy kitoblar mual-lifi.
H. ijodi Şarq va Ğarb şe'riyati an'analari özaro tutaşgan nuqtada paydo bölgan betakror hodisadir, H.ning Şarq tarovati bilan yöğrilgan va toğli ölka kişilarining öziga xos ruhiy olamini aks ettirgan şe'rlari 50-y. larda milliyligi, samimiyligi, lirik his va tuyğularning bokiraligi bilan kitobxonlar va tanqidçilar e'tiborini qozongan. H. şe'rlarining lirik qahramoni kişilardagi yaxşi fazilatlarni qadrlay biluvçi, özi ham boşqalarga mehr-muhabbatini ayamaydigan, katta hayotiy tajribaga ega bölgan, ruhiy olami boy va gözal insondir. H. şe'rlarida ana şu lirik qahramon qalbining tamannolari yorqin ifoda etilgan. H., öz tabiatiga köra, lirik şoir. Şunga qaramay, u doston janrida ham ijod qilib, «Otam bilan suhbat» (1953), «Toğ qizi» (1958), «Onalarni asrang» (1978) kabi barkamol dostonlarini yaratgan. Uning hayot va adabiyot, onavatan va zamondoşlar haqidagi «Mening Doğistonim» (1—2-kitoblar, 1967—71) lirik qissasi 60-y.larning 2-yarmida qardoş xalqlar adabiyotida soxta vatanparvarlik goyalari örniga milliy ğoya va milliy ğurur tuyğusining şakllanişida muhim rol öynagan. H. ning şe'riy va nasriy asarlari, boşqa xalqlar adabiyoti qatori, şu davr özbek adabiyotiga ham ta'sir ötkazgan. Xususan, Şukrulloning «Javohirlar sandiği» lirik qissasi H.ning «Mening Doğistonim» asari ta'sirida maydonga kelgan.
H. asarlari jahonning köplab tillariga, şu jumladan. özbek tiliga tarjima qilingan. H. Ğafur Ğulom, Asqad Muxtor, Hamid Ğulom, Şuk-rullo, Abdulla Oripov singari özbek şoirlari bilan ijodiy aloqada bölgan.
As: Yuksak yulduzlar, T., 1964; Moy Dages-tan, M., 1977; Sobraniye soçineniy, t. 1—5, M., 1980—82; Ostrov jenşin. Novne stixi i poemm, M., 1983; Sudi menya po kodeksu lyubvi, M., 2003.
Ad.: Deme ntyev V.V., Rasul Gamzatov, M., 1984.
HAMID ibn BAQOXÖJA, Hamid Baqoyev (taxm. 1880 — Buxoro — taxm. 1935) — tarixçi olim, şoir. Ikki tarixiy asar: «Tanzil al-amsal fi zikr bayan al-ahvol» («Hollar bayoni zikridagi misollar ifodasi»; qisqaça: «Tanzil, 1928) va «Munta-xabi tarix-i Amiron-i manğit» («Manğit amirlarining qisqaça tarixi»; qisqaça: «Muntaxab»; 1931 — 32) muallifi.
H. ibn B.ning «Tanzil» asari 4 qismdan iborat bölib, uning dastlabki 3 qismi Buxoroning manğitlar davridagi tarixini aks ettirgan. Mual-lif dastlabki manğit amirlari töğrisida qisqaça ma'lumot bergaç, asosiy e'tiborni Samarqand çor Rossiyasi tomonidan bosib olingaç, bu yerda yuz bergan siyosiy voqealarga qaratadi. Vobkentlik savdogar Sayidboyning savdo-sotiq işlari bilan Rossiyada bölişi, Buxoro amirligidagi iqtisodiy va siyosiy qoloqlik sabablari, amir Muzaffarning rus bosqiniga qarşi turiş uçun harbiy yordam sörab Usmonli turk sul-tonligi, Fransiya va Angliyaga murojaat qilişi (mak-tublar yuborişi) asarda keng yoritilgan. Asarning 4-qismida Buxoro bos-qini oqibatlari va BXSR tarixi bayon qilingan.
«Muntaxab»da amir Muzaffar davridan boşlab 20-a.ning 1-çoragigaça Buxoro amirligida yuz bergan muhim voqealar tasvirlangan. Bu asarlarning qölyozmasi Özbekiston FA Şarqşunoslik in-ti fondida saqlanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАМЗАТОВ Расул Ҳамзатович (1923. 8.9, Доғистон Республикаси, Хунзах тумани Цада қишлоғи — 2003.3.11) — аварчи, кўчма авар театрида режиссёр ёрдамчиси, республика газ. таҳририяти ва радио қўмитасида адабий ходим бўлиб ишлаган (1940 — 45). Москвадаги М.Горький номидаги Адабиёт ин-тда таҳсил кўрган (1945-50).
Илк шеърлар тўплами — «Илҳомбахш муҳаббат, оловли нафрат» (1943). «Бизнинг тоғлар» (1947), «Менинг юртим» (1948), «Тоғлик ўлкаси», «Туғилган йилим» (1950), «Катта оға шаънига» (1952), «Доғистон баҳори» (1955), «Қалбим менинг тоғларда» (1959), «Юксак юлдузлар» (1962), «Битиклар» (1963), «Юлдуз юлдуз билан сўзлашар» (1964), «Йиллар ортидан йиллар» (1968), «Ўчоқ боши-да» (1969), «Чегара» (1972), «Муҳаб-батнома» (1974), «Сўнгги нарх» (1976) ва б. шеърий китоблар муал-лифи.
Ҳ. ижоди Шарқ ва Ғарб шеърияти анъаналари ўзаро туташган нуқтада пайдо бўлган бетакрор ҳодисадир, Ҳ.нинг Шарқ таровати билан йўғрилган ва тоғли ўлка кишиларининг ўзига хос руҳий оламини акс эттирган шеърлари 50-й. ларда миллийлиги, самимийлиги, лирик ҳис ва туйғуларнинг бокиралиги билан китобхонлар ва танқидчилар эътиборини қозонган. Ҳ. шеърларининг лирик қаҳрамони кишилардаги яхши фазилатларни қадрлай билувчи, ўзи ҳам бошқаларга меҳр-муҳаббатини аямайдиган, катта ҳаётий тажрибага эга бўлган, руҳий олами бой ва гўзал инсондир. Ҳ. шеърларида ана шу лирик қаҳрамон қалбининг таманнолари ёрқин ифода этилган. Ҳ., ўз табиатига кўра, лирик шоир. Шунга қарамай, у достон жанрида ҳам ижод қилиб, «Отам билан суҳбат» (1953), «Тоғ қизи» (1958), «Оналарни асранг» (1978) каби баркамол достонларини яратган. Унинг ҳаёт ва адабиёт, онаватан ва замондошлар ҳақидаги «Менинг Доғистоним» (1—2-китоблар, 1967—71) лирик қиссаси 60-й.ларнинг 2-ярмида қардош халқлар адабиётида сохта ватанпарварлик гоялари ўрнига миллий ғоя ва миллий ғурур туйғусининг шаклланишида муҳим роль ўйнаган. Ҳ. нинг шеърий ва насрий асарлари, бошқа халқлар адабиёти қатори, шу давр ўзбек адабиётига ҳам таъсир ўтказган. Хусусан, Шукруллонинг «Жавоҳирлар сандиғи» лирик қиссаси Ҳ.нинг «Менинг Доғистоним» асари таъсирида майдонга келган.
Ҳ. асарлари жаҳоннинг кўплаб тилларига, шу жумладан. ўзбек тилига таржима қилинган. Ҳ. Ғафур Ғулом, Асқад Мухтор, Ҳамид Ғулом, Шук-рулло, Абдулла Орипов сингари ўзбек шоирлари билан ижодий алоқада бўлган.
Ас: Юксак юлдузлар, Т., 1964; Мой Дагес-тан, М., 1977; Собрание сочинений, т. 1—5, М., 1980—82; Остров женшин. Новне стихи и поэмм, М., 1983; Суди меня по кодексу любви, М., 2003.
Ад.: Деме нтьев В.В., Расул Гамзатов, М., 1984.
ҲАМИД ибн БАҚОХЎЖА, Ҳамид Бақоев (тахм. 1880 — Бухоро — тахм. 1935) — тарихчи олим, шоир. Икки тарихий асар: «Танзил ал-амсал фи зикр байан ал-аҳвол» («Ҳоллар баёни зикридаги мисоллар ифодаси»; қисқача: «Танзил, 1928) ва «Мунта-хаби тарих-и Амирон-и манғит» («Манғит амирларининг қисқача тарихи»; қисқача: «Мунтахаб»; 1931 — 32) муаллифи.
Ҳ. ибн Б.нинг «Танзил» асари 4 қисмдан иборат бўлиб, унинг дастлабки 3 қисми Бухоронинг манғитлар давридаги тарихини акс эттирган. Муал-лиф дастлабки манғит амирлари тўғрисида қисқача маълумот бергач, асосий эътиборни Самарқанд чор Россияси томонидан босиб олингач, бу ерда юз берган сиёсий воқеаларга қаратади. Вобкентлик савдогар Сайидбойнинг савдо-сотиқ ишлари билан Россияда бўлиши, Бухоро амирлигидаги иқтисодий ва сиёсий қолоқлик сабаблари, амир Музаффарнинг рус босқинига қарши туриш учун ҳарбий ёрдам сўраб Усмонли турк сул-тонлиги, Франция ва Англияга мурожаат қилиши (мак-тублар юбориши) асарда кенг ёритилган. Асарнинг 4-қисмида Бухоро бос-қини оқибатлари ва БХСР тарихи баён қилинган.
«Мунтахаб»да амир Музаффар давридан бошлаб 20-а.нинг 1-чорагигача Бухоро амирлигида юз берган муҳим воқеалар тасвирланган. Бу асарларнинг қўлёзмаси Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-ти фондида сақланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.