Raxit
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 82-b. — ziyouz.com
Raxit (yun. rhachis — umurtqa), şirzada — yoş bolalarda uçraydigan kasallik. Organizmda vitamin D yetişmasligi tufayli fosforkalsiy almaşinuvining buzilişi natijasida kelib çiqadi. R.ga köpinça bolaning çala tuğilişi, quvvatsizligi, sun'iy ovqatlantiriş sabab böladi.
Bola yaxşi parvariş qilinmasa, oçiq havo va quyoş nuridan bahramand bölmasa, notöğri ovqatlantirilsa, uning organizmiga vitamin D yetarli miqdorda kirmaydi yoki ultrabinafşa nurlar yetişmasligidan terisida vitamin D hosil bölişi buzilib, R. kasalligi kuçayadi. Bundan taşqari, bolaning tez-tez kasallanişi, onaning homiladorlik vaqtida ovqat ratsionining buzilganligi ham R. kasalligiga sabab böladi. R. kasalligi moddalar almaşinuvining buzilişiga qamda turli a'zo va sistemalar işining izdan çiqişiga olib keladi. Bu kasallikda fosfor va kalsiy kabi mineral tuzlar almaşinuvi ayniqsa kuçli buziladi. Içakda kalsiyning sörilişi va suyaklarga ötirişi özgaradi, bu — suyakning ingiçkalaşib, töqimalarining yumşaşiga, nerv sistemasi va içki a'zolar işining buzilişiga sabab böladi.
Kasallikning dastlabki davrida bemorning nerv sistemasida özgarişlar röy beradi: bola qörqoq, tajang, injiq yoki şalvillagan bölib qoladi; köp terlaydi, emayotganida yuzi, yotganida ensasi terga botadi. Bolani qiçima bezovta qilganligi uçun u boşini yostiqqa işqayverganidan orqa soçi tökilib ketadi. Kasallik kuçayganda muskullar zaiflaşadi, burişadi; kasal bola soğlom bolaga nisbatan keç yuradi, qorni şişadi, içi köpinça qotadi yoki suradi, keyinçalik suyak sistemasi özgaradi: yelka suyagi yassilanadi, boşi kattalaşadi, peşona va kallaning tepa suyagi turtib çiqadi, peşona döng bölib qoladi, kalla tepa suyagi va ensa sohasidagi suyakning yumşaşi kuzatiladi. Boşning katta liqildoği öz vaqtida suyaklanmaydi. Köpinça töş yonidagi qovurğa suyaklari qalinlaşadi. Bola yura boşlaganida oyoklari X şaklida yoki O şaklida qiyşayadi. Kökrak qafasining şakli ham özgaradi: yo oldinga turtib çiqadi yoki içiga kirib ketadi.
R.ga uçragan bolalar turli yuqumli kasalliklarga (ayniqsa, zotiljamga) moyil böladi.
R. kasalligining oldini oliş tuğruqqaça bölgan davrda boşlanadi. Homilador ayol mumkin qadar toza havoda köproq bölişi, rejimga qat'iy rioya qilişi, töğri ovqatlanişi kerak (q. Ovsatlaniş).
Bola tuğilganidan keyin uni parvariş qilişning barça qoidalariga rioya qiliş va iloji boriça kökrak suti b-n boqiş lozim (q. Gödak).
R.ni davolaşda vraçning körsatmasiga muvofiq, vitamin D boşqa dorilar b-n birgalikda beriladi. Zarur bölgan hollarda vraçning tavsiyasiga muvofiq davo gimnastikasi, massaj, kvars lampasi b-n nurlantiriş ötkaziladi.
Q.: Gödak
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАХИТ (юн. rhachis — умуртқа), ширзада — ёш болаларда учрайдиган касаллик. Организмда витамин D етишмаслиги туфайли фосфоркальций алмашинувининг бузилиши натижасида келиб чиқади. Р.га кўпинча боланинг чала туғилиши, қувватсизлиги, сунъий овқатлантириш сабаб бўлади.
Бола яхши парвариш қилинмаса, очиқ ҳаво ва қуёш нуридан баҳраманд бўлмаса, нотўғри овқатлантирилса, унинг организмига витамин D етарли миқдорда кирмайди ёки ультрабинафша нурлар етишмаслигидан терисида витамин D ҳосил бўлиши бузилиб, Р. касаллиги кучаяди. Бундан ташқари, боланинг тез-тез касалланиши, онанинг ҳомиладорлик вақтида овқат рационининг бузилганлиги ҳам Р. касаллигига сабаб бўлади. Р. касаллиги моддалар алмашинувининг бузилишига қамда турли аъзо ва системалар ишининг издан чиқишига олиб келади. Бу касалликда фосфор ва кальций каби минерал тузлар алмашинуви айниқса кучли бузилади. Ичакда кальцийнинг сўрилиши ва суякларга ўтириши ўзгаради, бу — суякнинг ингичкалашиб, тўқималарининг юмшашига, нерв системаси ва ички аъзолар ишининг бузилишига сабаб бўлади.
Касалликнинг дастлабки даврида беморнинг нерв системасида ўзгаришлар рўй беради: бола қўрқоқ, тажанг, инжиқ ёки шалвиллаган бўлиб қолади; кўп терлайди, эмаётганида юзи, ётганида энсаси терга ботади. Болани қичима безовта қилганлиги учун у бошини ёстиққа ишқайверганидан орқа сочи тўкилиб кетади. Касаллик кучайганда мускуллар заифлашади, буришади; касал бола соғлом болага нисбатан кеч юради, қорни шишади, ичи кўпинча қотади ёки суради, кейинчалик суяк системаси ўзгаради: елка суяги яссиланади, боши катталашади, пешона ва калланинг тепа суяги туртиб чиқади, пешона дўнг бўлиб қолади, калла тепа суяги ва энса соҳасидаги суякнинг юмшаши кузатилади. Бошнинг катта лиқилдоғи ўз вақтида суякланмайди. Кўпинча тўш ёнидаги қовурға суяклари қалинлашади. Бола юра бошлаганида оёклари X шаклида ёки О шаклида қийшаяди. Кўкрак қафасининг шакли ҳам ўзгаради: ё олдинга туртиб чиқади ёки ичига кириб кетади.
Р.га учраган болалар турли юқумли касалликларга (айниқса, зотилжамга) мойил бўлади.
Р. касаллигининг олдини олиш туғруққача бўлган даврда бошланади. Ҳомиладор аёл мумкин қадар тоза ҳавода кўпроқ бўлиши, режимга қатъий риоя қилиши, тўғри овқатланиши керак (қ. Овцатланиш).
Бола туғилганидан кейин уни парвариш қилишнинг барча қоидаларига риоя қилиш ва иложи борича кўкрак сути б-н боқиш лозим (қ. Гўдак).
Р.ни даволашда врачнинг кўрсатмасига мувофиқ, витамин D бошқа дорилар б-н биргаликда берилади. Зарур бўлган ҳолларда врачнинг тавсиясига мувофиқ даво гимнастикаси, массаж, кварц лампаси б-н нурлантириш ўтказилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.