Rayhoniy

Rayhoniy — xattotlik uslubi; arab yozuvidagi xat uslublaridan biri. Muhaqqaq xati asosida yaratilgan, ixtiroçisi Ibn Bavvob va Ibn Mukla'. Xat gözalligi va nozikligi tufayli rayhon nomi b-n R. deb ataladi. Suls xatiga qaraganda R. da aylanma şaklli xarflar yotiqroq, «vov», «mim» harflari çöziqroq yoziladi va harflar oxiridagi qayrilmalar bölmaydi. Bu xat kitob sahifalari bezagida, 14—15-a.larda kitob xotimalarini yozişda işlatilgan. Jamoliddin Yoqut, Ja'far Boysunquriy, Boysunqur Mirzo uşbu xat ustasidir. RAK (yun. lot. cancer — qisqiçbaqa), kanser, saraton kasalligi — epiteliy töqimasidan rivojlanadigan xavfli ösma. Epiteliy hujayrasi bor barça a'zolar — teri, şilliq qavatlar, qizilöngaç, öpka, me'daiçak yöli, siydiktanosil a'zolari, şuningdek, miya va h.k.da paydo böladi. R. hujayralari juda tez bölinadi va rivojlanadi hamda atrofdagi soğlom hujayralarni yemirib boradi.

Boşqa xavfli ösmalar kabi, R. ham, odatda, özi örnaşgan joydagi töqimani yemirişi, retsidiv, metastaz berişi va organizmning umumiy holatiga ta'sir körsatişi, kaxeksiya (qoq suyak bölib ozib ketiş) b-n xavfsiz ösmalardan farq qiladi. R. alohida viruslar faoliyati, şuningdek, </rli fizik, kimyoviy va biologik omillar, kanserogen moddalarning odam organizmiga ta'siri hamda organizmning özida sodir böladigan endogen (içki) kanserogen moddalar, radioaktiv nurlar ta'sirida vujudga kelişi mumkin.

R. tösatdan paydo bölmaydi, köpinça rak nişonasi deb atalib, surunkali keçadigan patologik uzgarişlardan söng rivojlanadi, şuningdek, teri, me'da, baçadon böynidagi uzoq vaqt bitmaydigan yaralar, poliplar, sut bezlari fibroadenomatozi va h.k. oqibatida ham paydo böladi. Ammo şu kasalliklardan keyin, albatta, R. rivojlanadi deb bölmaydi, çunki R.ka sabab böladigan kasalliklar öz vaqtida uzilkesil davolansa, uning oldini oliş mumkin. R.ning xarakterli xususiyatlaridan biri şuki, töqimada ösma hosil bölib rivojlangandan keyingina kasallik belgilari yuzaga çiqadi va ösma ösayotgan a'zo funksiyasi keskin buziladi.

Erkaklarda köproq me'da, bronxlar, teri, pastki lab, oğiz böşliği, halkum, öpka (xususan, kaşandalarda), tanosil a'zolari R.i uçraydi; ayollarda esa baçadon, ovqat hazm qiliş a'zolari, sut bezlari va teri R.i kuzatiladi.

R. boşlanayotganda, u tananing qaysi qismida rivojlanişidan qat'i nazar, qattiq oğriq bermaydi. Şu sababli, bemor vraçga köpinça keç murojaat qiladi, natijada kasallik ança ulğayib ketadi. R.ni davolaş imkoni boriça erta boşlansa, yaxşi natijalarga erişiş mumkin.

Pastki lab R.i köpinça pastki lab kizil xrşiyasi ustida uzok, vaqt bitmaydigan yara va kon sizib turadigan yoriqçalar, oq doğlar (leykoplakiya) bölişi natijasida vujudga keladi. R.ning oldini oliş uçun pastki lab va oğiz böşliği kasalliklarida albatta çekişni taşlaş lozim.

Qizilöngaç R.i («qiltomoq» kasalligi) aksariyat R. oldi kasalliklari okibatida kelib çiqadi. K,izilöngaç R.ida bemor dastlab quyuq, keyinçalik suyuq ovqatlarni ham yuta olmay qoladi. Köpinça töş orqasida, ba'zan kökrak pastila va qorin sohasida oğriq sezadi. Ovqat yutganda salgina qiyinçilik sezilsa, darhol vraçga murojaat qiliş kerak.

Me'da R.i köp uçraydigan va aksariyat surunkali me'da yarasi, polipi, şuningdek, surunkali gastritning ba'zi şakllari okibatida kelib çiqadi. Me'da raki b-n ayollarga nisbatan erkaklar köproq oğriydi; odatda, 40—60 yoşli kişilar örtasida köp uçraydi. Kasallik boşda sezilmaydi, bemorning darmoni quriydi, mehnat qobiliyati susayadi, ozib keta boşlaydi, rangi siniqadi; keyinçalik iştaha yöqolişi, köngil aynişi, jiğildon qaynaşi, hiqiçoq tutişi, kekiriş, ba'zan qusiş alomatlari, şuningdek, me'dada qattiq oğriq paydo böladi. Bunday alomatlar röy berganda darhol vraçga murojaat qiliş zarur.

Töğri içak R.i köproq içakdagi polipdan paydo böladi. Bunda soxta hojat qistaşi, şilliq yoki qon aralaş iç kelişi kuzatiladi, kasallik avj olgandan söng içakdan qon oqadi. Qon ketişi köpinça bavosirda ham röy beradi, şuning uçun qon ketişi sababini faqat vraç aniqlaşi mumkin.

Öpka R.i öpkaning surunkali kasalliklari (öpka sili, zotiljam, bronx poliplari, pnevmokonioz) b-n tez-tez oğrib turiş va h.k. oqibatida vujudga kelişi mumkin. Öpka R.i köproq kaşandalarda uçraydi; kökrakda oğriq (ayniqsa, yötalganda zörayadi), ba'zan qon tuflaş kuzatiladi. Kasallikka xos alomatlar paydo bölganda darhol vraçga murojaat qiliş lozim.

Sut bezlari R.i köproq sut bezlarida hosil böladigan qattiq, oğriqsiz tugunçalar, R. oldi ösmasi (xavfsiz ösma), fibroadenomatozlarni öz vaqtida davolamaslik natijasida rivojlanadi. Sut bezlarida arzimagan tugunça borligi sezilsa, darhol vraçga murojaat qiliş kerak.

Ayollarda köp uçraydigan baçadon R.i baçadondagi surunkali kasalliklar — eroziya, polip va oq doğlardan paydo böladi. Tuğruq va abortda baçadonning jarohatlanişi, uni öz vaqtida davolatmaslik ham baçadon R.iga sabab böladi. Kasallik heç qanday belgisiz keçadi, keyinçalik avj olganidan söng bemorda oqçil köpayib, hayz sikli buziladi, kon ketadi va, nihoyat, oğriq paydo böladi. Şuning uçun har bir ayol jinsiy hayot keçira boşlagan kundan boşlab kamida bir yilda 2 marta (klimakteriya davrida 4 marta) ginekolog körigidan ötib turişi şart.

Teri R.i, odatda, keksalarda (50— 70 yoşli erkak va ayollarda) kuzatilib, köpinça yuzda (burun qanotlari, qovoq, burunlab burmalari, oğiz burçaklarida), ba'zan terining kuygan, jarohatlangan joyida, şuningdek, ayrim tuğma va turli jarohatlar örnida paydo böladi.

R. va b. xavfli ösmalar, asosan, operatsiya qilinadi, radioaktiv moddalar va rentgen nurlari, R. ka qarşi maxsus kimyoviy preparatlar, gormonlar, biopreparatlar qöllanadi. Kasallikning oldini oliş uçun organizmga zararli ta'sir etadigan kanserogen moddalarni yöqotiş, şuningdek, R. oldi kasalliklarini öz vaqtida aniqlaş va davolaş, aholini ommaviy profilaktik körikdan ötkazib turiş, ba'zan dispanserizatsiya qiliş lozim (yana q. Ösmalar).

Ld.:Murodxöjayev N.K., Oçerki sovremennoy onkologii, T., 1998.

Narimon Murodxöjayev.