Ösmalar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 196–198-b. — ziyouz.com
Ösmalar ÖSMALAR, blastomalar — organizmdagi özgargan va özining odatdagi şakli hamda funksiyasini yöqotgan (sifati buzilgan) hujayralardan iborat töqimalarning zör berib ösib ketişi. Ösma hujayralari Ö.ga sababçi omillar töxtagandan keyin ham köpayaveradi.
Ö.ni onkologiya fani örganadi. Xavfsiz (yetilgan) va xavfli (yetilmagan) Ö. farq qilinadi. Xavfsiz Ö. atrofdagi töqimani itaradi, suradi, ba'zan siqib qöyadi, lekin ularni yemirmaydi. Xavfli Ö. tez rivojlanib, boşqa töqimalarga ösib kirib, ularni yemiradi; bunda qon tomirlarga ham şikast yetadi. Odatda, qon va limfa tomirlari devorining yemirilişi natijasida qon yoki limfaga tuşgan ösma hujayralari turli a'zo va töqimalarga metastaz beradi. Natijada Ö.ning ikkilamçi tugunlari — metastazlar hosil böladi, ya'ni Ö. tarqalib ketadi. Ö. butunlay olib taşlanmasa, qaytadan ösib çiqadi (retsidiv beradi). Xavfsiz Ö. metastaz bermaydi (tarqalmaydi), ammo paydo bölgan joyiga köra hayot uçun xavfli bölişi (mas, miyada yoki nafas va hazm yöllarida bölsa, ularni siqib, ezib qöyişi), şuningdek, uning bir qismi kesib taşlansa, qayta ösişi mumkin. Ö.ning metastaz berişbermasligi va metastaz beriş tezligi organizmning immunobiologik holatiga boğliq.
Ö. ösişi töqimada çeksiz bölinuvçi özgargan hujayralarning kiçik guruhi vujudga kelişidan boşlanadi. Ular sekin-asta rivojlanadi. Bunda bir neça bosqiç farq qilinadi: 1) ösma hujayralarining notekis köpayişi (giperplaziya); 2) öçoqli proliferatsiya, ya'ni töqimaning ösişi, 3) xavfsiz Ö. hosil bölişi; 4) nihoyat, uning xavfli tus olişi (malignizatsiya). Bevosita xavfli Ö.dan avval paydo bölgan va xavfli Ö.ga aylanadigan Ö. rak oldi, töqimada ança erta sodir bölgan özgarişlar ösma oldi jarayoni hisoblanadi. Ö.ning bosqiçmabosqiç rivojlanişi va keyin xavfli tus olişi — uning öziga xos avj olişi şu tariqa ötadi. Ö. dan qon ketişi kamqonlikka, Ö.ning çirişi va moddalar almaşinuvi buzilişidan hosil bölgan mahsulotlar organizmning zaharlanişiga sabab böladi.
Ö. parenxima va stromadan tarkib topadi. Parenxima Ö.ning asosiy massasi bölib, uning ösişi va tabiatini belgilaydi; stroma Ö. atrofidagi biriktiruvçi töqimadan hosil böladi. Har bir ösmaning nomi özi paydo bölgan töqima nomidan (oxiriga «oma» — ösma ma'nosini anglatuvçi qöşimça qöşiladi) olingan, mas, toğaydan vujudga kelgan Ö. xondroma, yoğ töqimasi ösmasi lipoma, muskul töqimasi ösmasi mioma, biriktiruvçi töqimada yuzaga kelgan xavfli Ö. sarkoma, epiteliy töqimasidan paydo bölgan xavfli Ö. karsinoma (rak), me'da osti bezi bölakçalaridan hosil bölgan Ö. insuloma deyiladi va h.k. Leykozlar ham Ö.ga kiradi. Rak bilan oğriş turli mamlakat va mintaqalarda turliça, mas, teri raki şim.ga nisbatan jan.da köproq uçraydi.
Ö.ning paydo bölişi va rivojlanişida organizmning tuğma yoki hayotda orttirilgan umumiy reaksiyasi katta ahamiyatga ega. Irsiy omillar asosan, Ö.ga moyillikni, ya'ni organizmning ösma paydo qiladigan ta'sirotlarga nisbatan körsatadigan u yoki bu reaksiyasini belgilab beradi. Ö. ta'sirini bartaraf etişda esa organizmning himoya, immunobiologik kuçlari, şuningdek, uning ovqatlaniş va boşqalar hayot tarziga boğliq umumiy holati katta ahamiyat kasb etadi.
Umuman Ö. organizmga turli fizik, kimyoviy va biol. omillar ta'sir körsatişi natijasida vujudga kelişi mumkin. Şuning uçun ham hozir Ö.ning kelib çiqişi köp omilli (polietiologik) jarayon deb qaraladi.
Ö., odatda 40 yoşdan keyin paydo böladi. Ammo yoşlar va hatto, bolalarda ham uçratiş mumkin.
Ö.ning oldini oliş ularning kelib çiqişiga (gigiyenik profilaktika) va rivojlanişiga qarşi (rakning klinik profilaktikasi) tadbirlardan iborat. Gigiyenik profilaktika organizmga kanserogen ta'sir körsatadigan omillarni yöqotiş yoki ularning miqdorini kamaytirişdan; klinik profilaktika esa ösma oldi kasalliklarini öz vaqtida aniqlab, davolaşdan iborat. Aholi örtasida muntazam (sistemali) ommaviy profilaktik tekşiruvlar ötkaziş va ayrim aholi guruhlarini dispanserizatsiya qiliş katta ahamiyatga ega. Kasallikning boşlanğiç belgilari paydo bölganda darhol vraçga murojaat qiliş kasallikni barvaqt aniqlaşda nihoyatda muhim.
Ö. diagnostikasi bemorni klinik instrumental tekşiriş (söraş, kuzatiş, maxsus tekşiriş usullarini qöllaş va har xil tahlillar ötkaziş)ga asoslangan.
Içki a'zolar (me'da, öpka, tuxumdon, yöğon içak, me'da osti bezi va boşqalar)dagi Ö.ni barvakt aniqlaş (diagnoz qöyiş) ança muşkul bölib, bunda rentgenologik, radioizotop, endoskopik, morfologik, immunologik, kompyuter tomografiya, biopsiya oliş va boşqalar maxsus tekşiriş usullaridan foydalaniladi.
Tibbiyot amaliyotida radioizotoplar yordamida tekşiriş usullari keng qöllanilmoqda. Ayrim radioaktiv moddalar, mas, fosfor, yod, stronsiy, oltin va boşqalarni ösma hujayralari soğlom hujayralarga nisbatan ança köp yutadi, bu esa radioizotoplarning tarqalişiga qarab Ö. va metastazlarni barvaqt aniqlaş imkonini beradi.
Ö. tuzilişining morfologik xususiyatlarini aniqlaş davolaşning aniq usulini tanlaşda muhim ahamiyatga ega.
Xavfli Ö. kompleks usulda davolanadi. Ö. paydo bölgan a'zoga, uning rivojlaniş bosqiçi, tuzilişiga, bemorning yoşi va boşqalarga qarab gamma va rentgen nurlari, doridarmonlar bilan davo qilinadi; lekin xirurgik usul keng qöllaniladi.
Köpinça xirurgik usul nur va doridarmonlar qöllab davolaş bilan birga olib boriladi (q. Nur bilan davolaş, Kimyoterapiya). Xavfli Ö.ni nur bilan davolaş onkologiyaning rivojlanayotgan yönalişlaridan biridir.
Sönggi yillarda organizmning himoya kuçlarini oşirişga qaratilgan immunoterapiya usulida davolaş jadal olib borilmoqda (q.. Onkologiya).
Q.: Kimyoterapiya, Nur bilan davolaş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎСМАЛАР, бластомалар — организмдаги ўзгарган ва ўзининг одатдаги шакли ҳамда функциясини йўқотган (сифати бузилган) ҳужайралардан иборат тўқималарнинг зўр бериб ўсиб кетиши. Ўсма ҳужайралари Ў.га сабабчи омиллар тўхтагандан кейин ҳам кўпаяверади.
Ў.ни онкология фани ўрганади. Хавфсиз (етилган) ва хавфли (етилмаган) Ў. фарқ қилинади. Хавфсиз Ў. атрофдаги тўқимани итаради, суради, баъзан сиқиб қўяди, лекин уларни емирмайди. Хавфли Ў. тез ривожланиб, бошқа тўқималарга ўсиб кириб, уларни емиради; бунда қон томирларга ҳам шикаст етади. Одатда, қон ва лимфа томирлари деворининг емирилиши натижасида қон ёки лимфага тушган ўсма ҳужайралари турли аъзо ва тўқималарга метастаз беради. Натижада Ў.нинг иккиламчи тугунлари — метастазлар ҳосил бўлади, яъни Ў. тарқалиб кетади. Ў. бутунлай олиб ташланмаса, қайтадан ўсиб чиқади (рецидив беради). Хавфсиз Ў. метастаз бермайди (тарқалмайди), аммо пайдо бўлган жойига кўра ҳаёт учун хавфли бўлиши (мас, мияда ёки нафас ва ҳазм йўлларида бўлса, уларни сиқиб, эзиб қўйиши), шунингдек, унинг бир қисми кесиб ташланса, қайта ўсиши мумкин. Ў.нинг метастаз беришбермаслиги ва метастаз бериш тезлиги организмнинг иммунобиологик ҳолатига боғлиқ.
Ў. ўсиши тўқимада чексиз бўлинувчи ўзгарган ҳужайраларнинг кичик гуруҳи вужудга келишидан бошланади. Улар секин-аста ривожланади. Бунда бир неча босқич фарқ қилинади: 1) ўсма ҳужайраларининг нотекис кўпайиши (гиперплазия); 2) ўчоқли пролиферация, яъни тўқиманинг ўсиши, 3) хавфсиз Ў. ҳосил бўлиши; 4) ниҳоят, унинг хавфли тус олиши (малигнизация). Бевосита хавфли Ў.дан аввал пайдо бўлган ва хавфли Ў.га айланадиган Ў. рак олди, тўқимада анча эрта содир бўлган ўзгаришлар ўсма олди жараёни ҳисобланади. Ў.нинг босқичмабосқич ривожланиши ва кейин хавфли тус олиши — унинг ўзига хос авж олиши шу тариқа ўтади. Ў. дан қон кетиши камқонликка, Ў.нинг чириши ва моддалар алмашинуви бузилишидан ҳосил бўлган маҳсулотлар организмнинг заҳарланишига сабаб бўлади.
Ў. паренхима ва стромадан таркиб топади. Паренхима Ў.нинг асосий массаси бўлиб, унинг ўсиши ва табиатини белгилайди; строма Ў. атрофидаги бириктирувчи тўқимадан ҳосил бўлади. Ҳар бир ўсманинг номи ўзи пайдо бўлган тўқима номидан (охирига «ома» — ўсма маъносини англатувчи қўшимча қўшилади) олинган, мас, тоғайдан вужудга келган Ў. хондрома, ёғ тўқимаси ўсмаси липома, мускул тўқимаси ўсмаси миома, бириктирувчи тўқимада юзага келган хавфли Ў. саркома, эпителий тўқимасидан пайдо бўлган хавфли Ў. карцинома (рак), меъда ости бези бўлакчаларидан ҳосил бўлган Ў. инсулома дейилади ва ҳ.к. Лейкозлар ҳам Ў.га киради. Рак билан оғриш турли мамлакат ва минтақаларда турлича, мас, тери раки шим.га нисбатан жан.да кўпроқ учрайди.
Ў.нинг пайдо бўлиши ва ривожланишида организмнинг туғма ёки ҳаётда орттирилган умумий реакцияси катта аҳамиятга эга. Ирсий омиллар асосан, Ў.га мойилликни, яъни организмнинг ўсма пайдо қиладиган таъсиротларга нисбатан кўрсатадиган у ёки бу реакциясини белгилаб беради. Ў. таъсирини бартараф этишда эса организмнинг ҳимоя, иммунобиологик кучлари, шунингдек, унинг овқатланиш ва бошқалар ҳаёт тарзига боғлиқ умумий ҳолати катта аҳамият касб этади.
Умуман Ў. организмга турли физик, кимёвий ва биол. омиллар таъсир кўрсатиши натижасида вужудга келиши мумкин. Шунинг учун ҳам ҳозир Ў.нинг келиб чиқиши кўп омилли (полиэтиологик) жараён деб қаралади.
Ў., одатда 40 ёшдан кейин пайдо бўлади. Аммо ёшлар ва ҳатто, болаларда ҳам учратиш мумкин.
Ў.нинг олдини олиш уларнинг келиб чиқишига (гигиеник профилактика) ва ривожланишига қарши (ракнинг клиник профилактикаси) тадбирлардан иборат. Гигиеник профилактика организмга канцероген таъсир кўрсатадиган омилларни йўқотиш ёки уларнинг миқдорини камайтиришдан; клиник профилактика эса ўсма олди касалликларини ўз вақтида аниқлаб, даволашдан иборат. Аҳоли ўртасида мунтазам (системали) оммавий профилактик текширувлар ўтказиш ва айрим аҳоли гуруҳларини диспансеризация қилиш катта аҳамиятга эга. Касалликнинг бошланғич белгилари пайдо бўлганда дарҳол врачга мурожаат қилиш касалликни барвақт аниқлашда ниҳоятда муҳим.
Ў. диагностикаси беморни клиник инструментал текшириш (сўраш, кузатиш, махсус текшириш усулларини қўллаш ва ҳар хил таҳлиллар ўтказиш)га асосланган.
Ички аъзолар (меъда, ўпка, тухумдон, йўғон ичак, меъда ости бези ва бошқалар)даги Ў.ни барвакт аниқлаш (диагноз қўйиш) анча мушкул бўлиб, бунда рентгенологик, радиоизотоп, эндоскопик, морфологик, иммунологик, компьютер томография, биопсия олиш ва бошқалар махсус текшириш усулларидан фойдаланилади.
Тиббиёт амалиётида радиоизотоплар ёрдамида текшириш усуллари кенг қўлланилмоқда. Айрим радиоактив моддалар, мас, фосфор, йод, стронций, олтин ва бошқаларни ўсма ҳужайралари соғлом ҳужайраларга нисбатан анча кўп ютади, бу эса радиоизотопларнинг тарқалишига қараб Ў. ва метастазларни барвақт аниқлаш имконини беради.
Ў. тузилишининг морфологик хусусиятларини аниқлаш даволашнинг аниқ усулини танлашда муҳим аҳамиятга эга.
Хавфли Ў. комплекс усулда даволанади. Ў. пайдо бўлган аъзога, унинг ривожланиш босқичи, тузилишига, беморнинг ёши ва бошқаларга қараб гамма ва рентген нурлари, доридармонлар билан даво қилинади; лекин хирургик усул кенг қўлланилади.
Кўпинча хирургик усул нур ва доридармонлар қўллаб даволаш билан бирга олиб борилади (қ. Нур билан даволаш, Кимётерапия). Хавфли Ў.ни нур билан даволаш онкологиянинг ривожланаётган йўналишларидан биридир.
Сўнгги йилларда организмнинг ҳимоя кучларини оширишга қаратилган иммунотерапия усулида даволаш жадал олиб борилмоқда (қ.. Онкология).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.