Reflekslar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 178-b. — ziyouz.com
Reflekslar — organizmning markaziy nerv sistemasi orqali içki yoki taşqi muhit omillari ta'siridan retseptorlar qözğalişiga javob reaksiyasi. R.ning tuziliş mexanizmi reflektor yoydan iborat. Bunda retseptorlar ta'sirotni qabul qilib, sezuvçi (afferent) nervlarga, ular miya markaziga, markaziy nerv sistemasi qözğalişi miyadan harakat organlariga uzatuvçi (efferent) nervlarga, ulardan effektorlar — muskullar, bezlar hamda içki a'zolarga ötkazadi. R. a'zolar işini va ularning özaro ta'sirini tartibga keltirişda (q. Gomeostaz), organizm bir butunligini sak,laş hamda yaşaş şaroitiga moslanişda katta ahamiyatga ega.
R. haqidagi dastlabki tasavvurlarni fransuz filosofi va tabiatşunosi R. Dekart ilgari surgan. 18-a.da R. va reflektor apparat töğrisidagi ta'limotga şveysariyalik A. Galler, çex Y. Proxaska, şotland Ç. Bell, fransuz F. Majandi va b. öz hissasini qöşdi. 19-a. ning 2-yarmiga kelib, reflektor (avtomatik, ixtiyorsiz), şuningdek, ixtiyoriy harakatlar töğrisidagi ma'lumotlar töplandi. I. M. Seçenov öz asarlarida «hayotdagi barça ongli va ongsiz aktlar butun mohiyati b-n R.dir» degan edi. Bu tuşunçani I. P. Pavlov oliy nerv faoliyati töğrisidagi ta'limotda rivojlantirdi. I. P. Pavlov barça R.ning kelib çiqişi, mexanizmi va biologik ahamiyatini hisobga olib, tuğma R.ni şartsiz reflekslar va hayot davomida orttirilgan R.ni şartli reflekslarta ajratdi.
R. turiga qarab, millisekunddan bir neça sekundgaça davom etadi. Qözğaliş reflektor yoyda faqat bir yönalişda — afferent neyrondan efferentga tomon ötkaziladi. Bu xususiyat neyronlararo qözğalişni uzatiş paytida ajralib, sinaptik tutaşişni vujudga keltiruvçi kimyoviy moddalar (mediatorlar)ta boğliq. R. aloxidaalohida keçmasdan, ma'lum funksional hamda biologik ahamiyatga ega bölgan murakkab reflektor aktlarga birlaşadi (Mas, oğriqni seziş natijasida hosil böladigan reflektor R. da bir muskul qisqarsa, ikkinçisi böşaşadi, nafas hamda yurak faoliyati özgaradi va h.k.). Içki a'zolar kasalliklari natijasida patologik R. röy berişi mumkin. Mas, öpka arteriyasi içki pardasining ma'lum kiyem iga yot tana ta'sirida yurak işi töxtaydi (şartsiz patologik R.), obhavo yomon paytda toqqa kötarilayotganda yurak toj tomirlarida spazm röy beradi, xuddi şu holat obhavo yaxşi vaqtda ham xuddi öşa joyda takrorlanişi mumkin (şartli patologik R.). Şartli patologik R. takror ta'sirot b-n mustahkamlanmasada, uzoq vaqtgaça saqlanadi.
Q.: Gomeostaz
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕФЛЕКСЛАР — организмнинг марказий нерв системаси орқали ички ёки ташқи муҳит омиллари таъсиридан рецепторлар қўзғалишига жавоб реакцияси. Р.нинг тузилиш механизми рефлектор ёйдан иборат. Бунда рецепторлар таъсиротни қабул қилиб, сезувчи (афферент) нервларга, улар мия марказига, марказий нерв системаси қўзғалиши миядан ҳаракат органларига узатувчи (эфферент) нервларга, улардан эффекторлар — мускуллар, безлар ҳамда ички аъзоларга ўтказади. Р. аъзолар ишини ва уларнинг ўзаро таъсирини тартибга келтиришда (қ. Гомеостаз), организм бир бутунлигини сак,лаш ҳамда яшаш шароитига мосланишда катта аҳамиятга эга.
Р. ҳақидаги дастлабки тасаввурларни француз философи ва табиатшуноси Р. Декарт илгари сурган. 18-а.да Р. ва рефлектор аппарат тўғрисидаги таълимотга швейцариялик А. Галлер, чех Й. Прохаска, шотланд Ч. Белл, француз Ф. Мажанди ва б. ўз ҳиссасини қўшди. 19-а. нинг 2-ярмига келиб, рефлектор (автоматик, ихтиёрсиз), шунингдек, ихтиёрий ҳаракатлар тўғрисидаги маълумотлар тўпланди. И. М. Сеченов ўз асарларида «ҳаётдаги барча онгли ва онгсиз актлар бутун моҳияти б-н Р.дир» деган эди. Бу тушунчани И. П. Павлов олий нерв фаолияти тўғрисидаги таълимотда ривожлантирди. И. П. Павлов барча Р.нинг келиб чиқиши, механизми ва биологик аҳамиятини ҳисобга олиб, туғма Р.ни шартсиз рефлекслар ва ҳаёт давомида орттирилган Р.ни шартли рефлексларта ажратди.
Р. турига қараб, миллисекунддан бир неча секундгача давом этади. Қўзғалиш рефлектор ёйда фақат бир йўналишда — афферент нейрондан эфферентга томон ўтказилади. Бу хусусият нейронлараро қўзғалишни узатиш пайтида ажралиб, синаптик туташишни вужудга келтирувчи кимёвий моддалар (медиаторлар)та боғлиқ. Р. алохидаалоҳида кечмасдан, маълум функционал ҳамда биологик аҳамиятга эга бўлган мураккаб рефлектор актларга бирлашади (Мас, оғриқни сезиш натижасида ҳосил бўладиган рефлектор Р. да бир мускул қисқарса, иккинчиси бўшашади, нафас ҳамда юрак фаолияти ўзгаради ва ҳ.к.). Ички аъзолар касалликлари натижасида патологик Р. рўй бериши мумкин. Мас, ўпка артерияси ички пардасининг маълум кием ига ёт тана таъсирида юрак иши тўхтайди (шартсиз патологик Р.), обҳаво ёмон пайтда тоққа кўтарилаётганда юрак тож томирларида спазм рўй беради, худди шу ҳолат обҳаво яхши вақтда ҳам худди ўша жойда такрорланиши мумкин (шартли патологик Р.). Шартли патологик Р. такрор таъсирот б-н мустаҳкамланмасада, узоқ вақтгача сақланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.