Rejalaştiriş
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 129–131-b. — ziyouz.com
Rejalaştiriş — milliy iqtisodiyotning turli darajalarida (mikrodarajada — korxonalar va ularning ayrim bölinmalari, şuningdek, korxonalar guruhlari, tarmoklar, sektorlar va mintaqalar miqyosida; makrodarajada — mamlakatning butun iqtisodiyoti miqyosida) ijtimoiyiqtisodiy jarayonlarni tartibga soliş va boşqariş şakllari. Joriy, qisqa muddatli (oylik, çoraklik, yillik), örta muddatli (5 yillik) va istiqboldagi — uzoq muddatli (10—15 yillik) R.ga bölinadi.
Sovet iqtisodiyotida xalq xöjaligini markazlaştirilgan R. xöjalik mexanizmining asosiy böğini hisoblangan va direktiv, manzilli, barça xöjalik yurituv subyektlar uçun majburiy bölgan. Rejalar tizimi mamlakatni iqtisodiy va ijtimoiy rivojlantirişning yagona xalq xöjaligi rejasi, tarmoklar va mintaqalar rejalari, şuningdek, korxonalar rejalarini öz içiga olgan. R. ni davlat miqyosida maxsus organlar — SSSR Davlat plan (rejalaştiriş) qömitasi va ittifokdoş respublikalar Davlat plan (rejalaştiriş) qömitalari hamda ularning viloyat, tuman bölinmalari işlab çiqqan. 1928 y.dan boşlab SSSRda xalq xöjaligini rivojlantirişning 5 yillik rejalari amaliyotga kiritilgan va bu tartib 1991 y.ga qadar saqlanib keldi.
Bozor iqtisodiyoti şaroitida R. korxonalar darajasida biznes rejalar tuziş şaklida (içki firma R.) (q. Biznes reja), kompaniyalar guruçlari darajasida korporativ rejalar şaklida amalga oşiriladi. Bir qator rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda makrodarajada R. davlat tomonidan tartibga solişning muhim va keng tarqalgan şakli bölib keldi. 1950-y.lar örtalaridan bu mamlakatlarda indikativ R., ya'ni tavsiya etiladigan, maslahat tarzidagi R. amalga oşirila boşladi. Bunday R. Fransiya va Yaponiyada ötgan asrning 70-y. lariga qadar, ayrim mamlakatlar, Mas, Koreya Respublikasi va Tayvanda 80-y. lar örtalarigaça amal qildi. Indikativ rejalarda i.ç. va iste'mol hajmlari, tuzilmasi, ösiş sur'atlari, narxlar dinamikasi, eksport va import, investitsiyalar va b.ning asosiy körsatkiçlari belgilanadi. Şuningdek, bu rejalarda bozor subyektlarini qöyilgan maqsadlarni bajariş, rejali indikatorlar (körsatkiçlarni amalga oşiriş) sari yönaltirilgan iqtisodiy stimullar tizimi, daromadlar va bandlik, soliklar böyiça bevosita va bilvosita dastaklari ham keltiriladi.
Bu umumiy rejalar tizimi, şuningdek, milliy iqtisodiyotning ayrim sektorlari va tarmoqlarini rivojlantiriş rejaprognozlarini ham öz içiga oladi. Reja böyiça tanlangan ustuvorliklarni moliya va sanoat guruhlari, tadbirkorlar uyuşmalari, kasaba uyuşmalari va b. manfaatli guruhdar b-n kelişib oliş tartibi indikativ R.ning tarkibiy unsuri hisoblanadi. Xuddi şu mexanizmlar muayyan davr davomida davlat boşqaruvidagi bunday şaklning iqtisodiy va ijtimoiy samaradorligini ta'minladi. 70-y.larning örtalaridan boşlab boşqarişni markazlaştirmaslik jarayonlari ta'sirida indikativ R. tizimi parçalanib ketdi va uning örniga uzoq muddatli strategik rejalaştiriş usuli qaror topdi.
Davlatning R. faoliyatida davlat buyurtmalari (q. Davlat buyurtmasi), kontraktlar tizimi vositasida amalga oşiriladigan biron-bir tarmoqni rivojlantirişga doir umumiy va maxsus davlat dasturlari hamda loyihalari — dasturlar böyiça boşqariş markaziy örinni egalaydi. Mas, Fransiyada umummilliy 5 yillik rejalar aksariyat holatda tadqiqot xarakteriga ega. Uning tarkibiy qismi şerik hamkorlar — tadbirkorlar, markaziy va mahalliy hokimiyat organlari, kasaba uyuşmalari va b. jamoatçilik intlari tomonidan birgalikda moliyalaştirişni nazarda tutadigan loyihalardan iborat. Yaponiyada 5 yillik rejaning mohiyatini kelajak davrda mamlakatni ijtimoiyiktisodiy rivojlantirişning konsepsiyasi taşkil etadi.
Özbekistonda ham xukumat tomonidan Iqtisodiyot vazirligi va b. vazirliklar va idoralar iştirokida strategik rejalaştiriş tizimini barpo etiş, şuningdek, mamlakatni ijtimoiyiktisodiy rivojlantirişning 10—15 yilga möljallangan uzoq muddatli dasturlarini işlab çiqiş va amalga oşiriş işlari olib borilmoqda. Özbekiston Respublikasining Kadrlar tayyorlaş milliy dasturi, 2004—2006 y.larda fermer xöjaliklarini rivojlantiriş konsepsiyasi (2003), Özbekiston Respublikasi aholisini 2010 yilgaça bölgan davrga möljallangan ijtimoiy himoya tizimining yagona konsepsiyasi (1995) va b. örta va uzoq muddatli dasturlar işlab çiqilgan. Özbekistonda davlataksiyadorlik korxonalarining rejalari negizini davlat buyurtmasi tizimi taşkil etadi.
R.ning turlari orasida ijtimoiy R. alohida ahamiyatga ega. Bunday R. milliy iqtisodiyotning ijtimoiyiktisodiy samaradorligini oşiriş, ijtimoiy jarayonlarni okilona boşqarişning öziga xos şakli hisoblanadi. Bunday R.da ijtimoiy sohani rivojlantiriş va aholi turmuş darajasi va sifatini tavsiflaydigan boşqa barça körsatkiçlarni rejalaştiriş nazarda tutiladi.
Örozmamad Qalandarov.
Q.: Biznes reja, Davlat buyurtmasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕЖАЛАШТИРИШ — миллий иқтисодиётнинг турли даражаларида (микродаражада — корхоналар ва уларнинг айрим бўлинмалари, шунингдек, корхоналар гуруҳлари, тармоклар, секторлар ва минтақалар миқёсида; макродаражада — мамлакатнинг бутун иқтисодиёти миқёсида) ижтимоийиқтисодий жараёнларни тартибга солиш ва бошқариш шакллари. Жорий, қисқа муддатли (ойлик, чораклик, йиллик), ўрта муддатли (5 йиллик) ва истиқболдаги — узоқ муддатли (10—15 йиллик) Р.га бўлинади.
Совет иқтисодиётида халқ хўжалигини марказлаштирилган Р. хўжалик механизмининг асосий бўғини ҳисобланган ва директив, манзилли, барча хўжалик юритув субъектлар учун мажбурий бўлган. Режалар тизими мамлакатни иқтисодий ва ижтимоий ривожлантиришнинг ягона халқ хўжалиги режаси, тармоклар ва минтақалар режалари, шунингдек, корхоналар режаларини ўз ичига олган. Р. ни давлат миқёсида махсус органлар — СССР Давлат план (режалаштириш) қўмитаси ва иттифокдош республикалар Давлат план (режалаштириш) қўмиталари ҳамда уларнинг вилоят, туман бўлинмалари ишлаб чиққан. 1928 й.дан бошлаб СССРда халқ хўжалигини ривожлантиришнинг 5 йиллик режалари амалиётга киритилган ва бу тартиб 1991 й.га қадар сақланиб келди.
Бозор иқтисодиёти шароитида Р. корхоналар даражасида бизнес режалар тузиш шаклида (ички фирма Р.) (қ. Бизнес режа), компаниялар гуручлари даражасида корпоратив режалар шаклида амалга оширилади. Бир қатор ривожланган ва ривожланаётган мамлакатларда макродаражада Р. давлат томонидан тартибга солишнинг муҳим ва кенг тарқалган шакли бўлиб келди. 1950-й.лар ўрталаридан бу мамлакатларда индикатив Р., яъни тавсия этиладиган, маслаҳат тарзидаги Р. амалга оширила бошлади. Бундай Р. Франция ва Японияда ўтган асрнинг 70-й. ларига қадар, айрим мамлакатлар, Мас, Корея Республикаси ва Тайванда 80-й. лар ўрталаригача амал қилди. Индикатив режаларда и.ч. ва истеъмол ҳажмлари, тузилмаси, ўсиш суръатлари, нархлар динамикаси, экспорт ва импорт, инвестициялар ва б.нинг асосий кўрсаткичлари белгиланади. Шунингдек, бу режаларда бозор субъектларини қўйилган мақсадларни бажариш, режали индикаторлар (кўрсаткичларни амалга ошириш) сари йўналтирилган иқтисодий стимуллар тизими, даромадлар ва бандлик, соликлар бўйича бевосита ва билвосита дастаклари ҳам келтирилади.
Бу умумий режалар тизими, шунингдек, миллий иқтисодиётнинг айрим секторлари ва тармоқларини ривожлантириш режапрогнозларини ҳам ўз ичига олади. Режа бўйича танланган устуворликларни молия ва саноат гуруҳлари, тадбиркорлар уюшмалари, касаба уюшмалари ва б. манфаатли гуруҳдар б-н келишиб олиш тартиби индикатив Р.нинг таркибий унсури ҳисобланади. Худди шу механизмлар муайян давр давомида давлат бошқарувидаги бундай шаклнинг иқтисодий ва ижтимоий самарадорлигини таъминлади. 70-й.ларнинг ўрталаридан бошлаб бошқаришни марказлаштирмаслик жараёнлари таъсирида индикатив Р. тизими парчаланиб кетди ва унинг ўрнига узоқ муддатли стратегик режалаштириш усули қарор топди.
Давлатнинг Р. фаолиятида давлат буюртмалари (қ. Давлат буюртмаси), контрактлар тизими воситасида амалга ошириладиган бирон-бир тармоқни ривожлантиришга доир умумий ва махсус давлат дастурлари ҳамда лойиҳалари — дастурлар бўйича бошқариш марказий ўринни эгалайди. Мас, Францияда умуммиллий 5 йиллик режалар аксарият ҳолатда тадқиқот характерига эга. Унинг таркибий қисми шерик ҳамкорлар — тадбиркорлар, марказий ва маҳаллий ҳокимият органлари, касаба уюшмалари ва б. жамоатчилик интлари томонидан биргаликда молиялаштиришни назарда тутадиган лойиҳалардан иборат. Японияда 5 йиллик режанинг моҳиятини келажак даврда мамлакатни ижтимоийиктисодий ривожлантиришнинг концепцияси ташкил этади.
Ўзбекистонда ҳам хукумат томонидан Иқтисодиёт вазирлиги ва б. вазирликлар ва идоралар иштирокида стратегик режалаштириш тизимини барпо этиш, шунингдек, мамлакатни ижтимоийиктисодий ривожлантиришнинг 10—15 йилга мўлжалланган узоқ муддатли дастурларини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш ишлари олиб борилмоқда. Ўзбекистон Республикасининг Кадрлар тайёрлаш миллий дастури, 2004—2006 й.ларда фермер хўжаликларини ривожлантириш концепцияси (2003), Ўзбекистон Республикаси аҳолисини 2010 йилгача бўлган даврга мўлжалланган ижтимоий ҳимоя тизимининг ягона концепцияси (1995) ва б. ўрта ва узоқ муддатли дастурлар ишлаб чиқилган. Ўзбекистонда давлатакциядорлик корхоналарининг режалари негизини давлат буюртмаси тизими ташкил этади.
Р.нинг турлари орасида ижтимоий Р. алоҳида аҳамиятга эга. Бундай Р. миллий иқтисодиётнинг ижтимоийиктисодий самарадорлигини ошириш, ижтимоий жараёнларни окилона бошқаришнинг ўзига хос шакли ҳисобланади. Бундай Р.да ижтимоий соҳани ривожлантириш ва аҳоли турмуш даражаси ва сифатини тавсифлайдиган бошқа барча кўрсаткичларни режалаштириш назарда тутилади.
Ўрозмамад Қаландаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.