Rektifikatsiya

Rektifikatsiya (lot. rectus — oddiy va ... fikatsiya) — suyuq aralaşma komponentlarini rektifikatsion kolonnalarda haydaş usulida ajratiş. R. muvozanatda bölmagan (suyuq va buğ) fazalar orasida issiklik va moddalarning diffuzion almaşinişiga asoslangan. R. qaynaş tralari yaqin bölgan suyukliklar aralaşmalarini ajratiş zaruriyati bölganda qöllanadi. Rektifikatsion kolonnada köp tösikdar bölib, unda suyuq aralaşma buğlari kondensatlanadi va pastdan çiqayotgan buğning yangi qismi köp marta uçraşadi. Kolonna qarşi oqim prinsipida işlaydi. Yuqoriga kötarilayotgan buğ uçuvçi komponent b-n uzluksiz boyib turadi. Bunda buğ qaynaş trasi past bölgan komponent b-n boyib, uning qaynaş trasi pasayib boradi. Suyuqlik esa qaynaş trasi yuqori bölgan komponentlar b-n boyib, uning kaynaş trasi yuqorilaşaveradi. Bu jarayon to muvozanat holat bunyod bölgunça davom etadi, lekin kolonnadan sovitkiçlar sistemasi orqali buğ fazasi kondensatlab ajratib olinişi b-n muvozanat yana buziladi va 6u jarayon to toza komponentlar yoki kerakli komponentlar fraksiyasi töliq ajratib olinguniça uzluksiz davom etaveradi. R. suyuq hamda suyultirilgan gaz aralaşmalarini ajratiş uçun qöllanadi. R. jarayonining t-ra oraliği (diapazoni) nihoyatda keng: 1000° (toza Zn, Pb, Cd kabi metallarni ajratişda) va 0° (havo, vodorod izotoplari kabi gazlarni ajratişda). R. jarayonining işçi bosimi önlab atmosferadan (etanpropilen aralaşmasi uçun), to bir neça mm simob ustuni (yuqori yoğ kislotalari R.si) atrofida böladi. Davriy va uzluksiz R. mavjud. Davriy R.da barça suyuqlik kolonna kubiga bir vaqtda solinadi. R. jarayonida distillat ajratib turilsa, suyuklik tarkibida past trada qaynaydigan komponent kamayib boradi. Uzluksiz R.da sistemaga doimiy tarzda haydaluvçi suyuqlik qöşib boriladi. R. kolonnalarining samaraligi, ularning uzunligi, diametri, suyuklik b-n buğ orasidagi kontakt vaqti b-n aniqlanadi. REKTOR (lot. rector — boşqaruvçi, rahbar) — oliy öquv yurti, diniy seminariya rahbari. Uyğoniş davrida Yevropada köp sinfli maktablarning asosiy öqituvçisi va mudiri R. deb atalgan. Fransiyada öquv yurti («akademiya») rahbari ham R. deyiladi.

Özbekistonda kadrlar malakasini oşiriş va ularni qayta tayyorlaş intlarining ham rahbari. Oliy öquv yurti va malaka oşiriş in-ti R.lari şu oliy öquv yurti va malaka oşiriş in-ti mansub bölgan vazirlik va taşkilot tomonidan tayinlanadi. R. likka ilmiy daraja va unvoni bölgan hamda katta iş tajribasiga ega şaxslar tayinlanadi. R. oliy öquv yurti va malaka oşiriş in-tidagi ta'limtarbiya, öquv hamda ilmiy işlarni boşqaradi. Öquv rejasi va dasturi hamda i.t. işlari rejasining bajarilişini nazorat qiladi. Oliy öquv yurtini tamomlagan yoş mutaxassislarning xalq xöjaligi sohalariga taqsimlanişini boşqaradi. Öqituvçiprof.lar tarkibi, öquv maşğulotlari jadvali, oliy öquv yurti içki tartibqoidalari va b.ni tasdiqlaydi. R. korxona va taşkilotlar bilan i.t. işlari bajarilişi böyiça mehnat şartnomalari tuzadi, injenertexnik va rahbar xodimlarning malakasini oşiriş kurelarini kelişuv asosida taşkil qiladi. Özi R.lik qilayotgan oliy öquv yurti yoki malaka oşiriş in-ti ilmiy kengaşi raisi hisoblanadi va uning qarorlarini tasdiqlaydi.