Rektifikatsiya
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Rektifikatsiya — suyuq aralaşmalarni tarkibiy qismlarga ajratişning bir usuli; u buğ va suyuqlik bir-biriga qarama-qarşi yönalişda harakatlanib, ular orasida köp marta modda almaşinişiga asoslanadi. Rusça Vikipediyaga köra, atama lotinça «rectus» (töğri) va «facio» (qilaman) sözlaridan olingan. ÖzME bu jarayonni maxsus rektifikatsion kolonnalarda ötkaziladigan haydaş deb ta'riflaydi va uni ayniqsa qaynaş harorati bir-biriga yaqin suyuqliklarni ajratiş kerak bölganda qöllaniladigan usul sifatida körsatadi.1
Işlaş tamoyili
13ÖzME'ga köra, rektifikatsiya muvozanat holatida bölmagan suyuq va buğ fazalari orasidagi issiqlik hamda modda diffuziyasi hisobiga amalga oşadi. Kolonna içida köplab tösiqlar (likopçalar) bor; pastdan kötarilayotgan buğ ular ustidagi suyuqlik bilan qayta-qayta uçraşadi va qisman kondensatlanadi. Rusça Vikipediya buni quyidagiça izohlaydi: suyuqlik bilan tutaşganda buğ oson uçuvçi, ya'ni past haroratda qaynaydigan komponent bilan boyiydi, suyuqlik esa qiyin uçuvçi, yuqori haroratda qaynaydigan komponentlarni özida töplaydi. Buğ yuqoriga, suyuqlik pastga oqqani uçun kolonna yetarliça baland bölsa, uning yuqori qismida deyarli toza modda ajratib olinadi.
ÖzME jarayonning uzluksizligini quyidagiça tuşuntiradi: buğ va suyuqlik muvozanatga intiladi, biroq kolonnaning yuqorisidagi sovitkiç orqali buğ kondensatlanib çiqarib olinişi muvozanatni qayta buzadi. Natijada ajraliş toza komponentlar yoki kerakli fraksiyalar töliq olinmaguniça davom etaveradi. Kolonnaning samaradorligi uning balandligi, diametri hamda suyuqlik va buğning özaro tutaşiş vaqtiga boğliq.
Turlari
13ÖzME rektifikatsiyaning davriy va uzluksiz turlarini farqlaydi. Davriy usulda butun aralaşma kolonna kubiga birdaniga solinadi; distillat ajratib olingan sari suyuqlikda past haroratda qaynaydigan komponent kamayib boradi. Uzluksiz usulda esa tizimga ajratiladigan suyuqlik tinimsiz qöşib turiladi. Rusça Vikipediyaga köra, uzluksiz işlaydigan kolonna ikki bosqiçdan iborat: yuqori, «mustahkamlovçi» qismda buğ yengil komponent bilan boyiydi, pastki, «tugatuvçi» qismda esa suyuqlikdan yengil komponent çiqarib olinadi. Ikki komponentli (binar) va köp komponentli aralaşmalar rektifikatsiyasi ham alohida örganiladi.
Şaroiti va qöllaniliş sohalari
13ÖzME'ga köra, rektifikatsiya juda keng harorat oraliğida qöllanadi: rux, qörğoşin, kadmiy kabi metallarni tozalaşda harorat taxminan 1000° gaça yetsa, havo yoki vodorod izotoplari kabi gazlarni ajratişda u 0° atrofida böladi. Bosim ham turliça: etan-propilen aralaşmasi uçun bir neça önlab atmosfera, yuqori yoğ kislotalari uçun esa bir neça millimetr simob ustuni. Rusça Vikipediya bu tanlovni qaynaş haroratiga boğlaydi: 30–150 °C da qaynaydigan suyuqliklar oddiy atmosfera bosimida, suyultirilgan gazlar yuqori bosimda, yuqori haroratda qaynaydigan moddalar esa vakuumda ajratiladi.
Rusça Vikipediyaga köra, rektifikatsiya sanoatda keng tarqalgan: u yordamida etil spirti sivuş moyi va aldegid fraksiyalaridan tozalanadi, neftdan benzin, kerosin va boşqa fraksiyalar ajratiladi, havodan esa kislorod, azot va inert gazlar olinadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Rektifikatsiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4408 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APARektifikatsiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4408
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4408
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Ректификацияru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 7-jild, 148–149-b.manbaa.uz · ÖzME, 7-jild, 148–149-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.