Rentgen spektrlari
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 160-b. — ziyouz.com
Rentgen spektrlari — tölqin uzunliklarining 10~4 dan 103 A gaça sohasidagi elektromagnit nurlanişlar, ya'ni rentgen nurlanişning çiqariş va yutiş spektrlari. R. s. tutaş (yaxlit) va çiziqli (xarakteristik) böladi. Tutaş R.s. zaryadlangan zarralar (elektron, proton, mezon va h.k.) ning antikatodga urilib tormozlanişi jarayonida vujudga keladi. Çiziqli R. s. elektronlarning antikatodga urilib, öz energiyasini antikatod atomlariga berişi natijasida hosil böladi. Çizikdi R. s. bir-biridan keskin ajralib turadigan ayrim çiziqlardan iborat böladi.
Tutaş R.s.ning xususiyati antikatod materialiga emas, zaryadlangan zarralarning massasi va ularni tezlatuvçi potensialga boğliq. Tormozlaniş spektrlari intensivligi taqsimoti tölqin uzunligiga qarab efi çiziq b-n ifodalanadi (rasmga q.). Çiziqning qisqa tölqinli çegarasi antikatodga urilayotgan zaryadlangan zarraning energiyasiga boğliq, Mas, elektronlarni tezlatuvçi potensial f=100 KB ga teng bölganida, tutaş spektrdagi eng qisqa tölqin uzunligi 0,123 A böladi. Uyğotuvçi elektronlarning energiyasi biror kritik qiymatdan ortiq bölmaganda, tutaş spektr, ularning energiyasi kritik qiymatga teng yoki undan katta bölsa, çizikli spektr hosil böladi. Çizikli R. s.ning xususiyati esa antikatod materialiga boğliq. Har bir elementning öziga xos çizikli R. s. bor. Ingliz olimi G. Mozli nurlanuvçi elementlarning R.s. ini tadqiq qilib (1913), ularning spektr çiziklari çastotasi b-n çiziqaarni hosil qiluvçi elementning atom tartib raqami orasidagi boğlanişni ifodalovçi qonunni kaşf etdi (q. Mozli qonuni).
R. m. rentgen spektroskopiyasi, rentgen spektr tahlili, rentgen struktura taxlili va b. da qöllaniladi.
Q.: Mozli qonuni
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕНТГЕН СПЕКТРЛАРИ — тўлқин узунликларининг 10~4 дан 103 А гача соҳасидаги электромагнит нурланишлар, яъни рентген нурланишнинг чиқариш ва ютиш спектрлари. Р. с. туташ (яхлит) ва чизиқли (характеристик) бўлади. Туташ Р.с. зарядланган зарралар (электрон, протон, мезон ва ҳ.к.) нинг антикатодга урилиб тормозланиши жараёнида вужудга келади. Чизиқли Р. с. электронларнинг антикатодга урилиб, ўз энергиясини антикатод атомларига бериши натижасида ҳосил бўлади. Чизикди Р. с. бир-биридан кескин ажралиб турадиган айрим чизиқлардан иборат бўлади.
Туташ Р.с.нинг хусусияти антикатод материалига эмас, зарядланган зарраларнинг массаси ва уларни тезлатувчи потенциалга боғлиқ. Тормозланиш спектрлари интенсивлиги тақсимоти тўлқин узунлигига қараб эфи чизиқ б-н ифодаланади (раcмга қ.). Чизиқнинг қисқа тўлқинли чегараси антикатодга урилаётган зарядланган зарранинг энергиясига боғлиқ, Мас, электронларни тезлатувчи потенциал f=100 KB га тенг бўлганида, туташ спектрдаги энг қисқа тўлқин узунлиги 0,123 А бўлади. Уйғотувчи электронларнинг энергияси бирор критик қийматдан ортиқ бўлмаганда, туташ спектр, уларнинг энергияси критик қийматга тенг ёки ундан катта бўлса, чизикли спектр ҳосил бўлади. Чизикли Р. с.нинг хусусияти эса антикатод материалига боғлиқ. Ҳар бир элементнинг ўзига хос чизикли Р. с. бор. Инглиз олими Г. Мозли нурланувчи элементларнинг Р.с. ини тадқиқ қилиб (1913), уларнинг спектр чизиклари частотаси б-н чизиқаарни ҳосил қилувчи элементнинг атом тартиб рақами орасидаги боғланишни ифодаловчи қонунни кашф этди (қ. Мозли қонуни).
Р. м. рентген спектроскопияси, рентген спектр таҳлили, рентген структура тахлили ва б. да қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.