Reologiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 163-b. — ziyouz.com
Reologiya (yun. rheos — oqiş, oqim va ... logiya) — moddalar (jismlar) ning oquvçanligi va deformatsiyalanişi b-n boğliq jarayonlarni örganiş b-n şuğullanadigan fan. R. da turli qovuşqoq, plastik materiallarning qaytmas qoldiq deformatsiyasi va oqişi b-n boğliq jarayonlar xamda siljiş (elastiklikning keyingi ta'siri va kuçlaniş relaksatsiyasi) hodisalari köriladi. R. iborasini ilk bor amerikalik olim Yu. Bingam kiritgan va rasman 1929 y.da qabul qilingan. R. muammolari texnikada turli i.ç. jarayonlari texnologiyasini yaratişda, har xil materiallar (metall, polimer, grunt, beton, oziq-ovqat mahsulotlari va b.)ga taallukli loyihalaş va konstruktorlik hisoblaş işlari va b.da kup uçraydi.
R.ning bir neça bölimlari mavjud. Nazariy R. (fenemologik R. yoki makroreologiya) ni tutaş muhitlar mexanika-Sining bir qismi deb karaş mumkin. U gidromexanika va deformatsiyalanuvçi qattiq jismlar mexanikasi orasidagi örinni egallaydi. R. jiyemga ta'sir etuvçi mexanik kuçlanişlar b-n ular hosil qilgan deformatsiyalar orasidagi munosabatlarni va ularning vaqt böyiça özgarişlarini aniqlaydi. Tutaş muhitlar mexanikasidagi materiallarni bir jmneli va tutaş, degan farazlarga binoan nazariy R.da qattiq, suyuq va b. jismlarning deformatsiyalanişi va oqişiga taallukli turli çegaraviy masalalar yeçiladi. Materiallarning reologik holatini ifodalaş uçun mexanik modellar tuzilib, ulardan polimerlarning mexanik xususiyatlarini, qattiq jismlardagi içki işqalanişni va real jismlarning boşka xususiyatlarini örganişda foydalaniladi. Eksperimental R. (reometriya) moddalarning turli reologik xususiyatlarini maxsus asboblar va sinaş maşinalari yordamida urganadi. Mikroreologiya mikrohajmlar (Mas, dispers tizimlardagi dispers fazasi zarraçasi) dagi deformatsiya va oqiş jarayonlarini urganadi.
Bioreologiya odam va hayvonlardagi har xil biologik suyuqlik (Mas, qon va b.) ning oqişi, turli töqimalar (muşak, suyak, kon tomirlari) dagi deformatsiyalarni urganadi.
R. asosida I. Nyutonning qovuşqoq suyuqliklar harakatiga qarşilik qonunlari, NavyeStoks, J. Maksvell, U. Tomson va b.ning tadqiqotlari yotadi. Bu fanning rivojlanişiga özbek olimlari H. Rahmatullin, J. Fayzullayev (suyukliklar R.si), T. Raşidov, T. Şirinquyaov, Ğ. Hojimetov (qattiq jism va gruntlar R.si) va b. hissa qöşişgan.
Ğaibnazar Hojimetov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕОЛОГИЯ (юн. rheos — оқиш, оқим ва ... логия) — моддалар (жисмлар) нинг оқувчанлиги ва деформацияланиши б-н боғлиқ жараёнларни ўрганиш б-н шуғулланадиган фан. Р. да турли қовушқоқ, пластик материалларнинг қайтмас қолдиқ деформацияси ва оқиши б-н боғлиқ жараёнлар хамда силжиш (эластикликнинг кейинги таъсири ва кучланиш релаксацияси) ҳодисалари кўрилади. Р. иборасини илк бор америкалик олим Ю. Бингам киритган ва расман 1929 й.да қабул қилинган. Р. муаммолари техникада турли и.ч. жараёнлари технологиясини яратишда, ҳар хил материаллар (металл, полимер, грунт, бетон, озиқ-овқат маҳсулотлари ва б.)га тааллукли лойиҳалаш ва конструкторлик ҳисоблаш ишлари ва б.да куп учрайди.
Р.нинг бир неча бўлимлари мавжуд. Назарий Р. (фенемологик Р. ёки макрореология) ни туташ муҳитлар механика-Сининг бир қисми деб караш мумкин. У гидромеханика ва деформацияланувчи қаттиқ жисмлар механикаси орасидаги ўринни эгаллайди. Р. жиемга таъсир этувчи механик кучланишлар б-н улар ҳосил қилган деформациялар орасидаги муносабатларни ва уларнинг вақт бўйича ўзгаришларини аниқлайди. Туташ муҳитлар механикасидаги материалларни бир жмнели ва туташ, деган фаразларга биноан назарий Р.да қаттиқ, суюқ ва б. жисмларнинг деформацияланиши ва оқишига тааллукли турли чегаравий масалалар ечилади. Материалларнинг реологик ҳолатини ифодалаш учун механик моделлар тузилиб, улардан полимерларнинг механик хусусиятларини, қаттиқ жисмлардаги ички ишқаланишни ва реал жисмларнинг бошка хусусиятларини ўрганишда фойдаланилади. Экспериментал Р. (реометрия) моддаларнинг турли реологик хусусиятларини махсус асбоблар ва синаш машиналари ёрдамида урганади. Микрореология микроҳажмлар (Мас, дисперс тизимлардаги дисперс фазаси заррачаси) даги деформация ва оқиш жараёнларини урганади.
Биореология одам ва ҳайвонлардаги ҳар хил биологик суюқлик (Мас, қон ва б.) нинг оқиши, турли тўқималар (мушак, суяк, кон томирлари) даги деформацияларни урганади.
Р. асосида И. Ньютоннинг қовушқоқ суюқликлар ҳаракатига қаршилик қонунлари, НавьеСтокс, Ж. Максвелл, У. Томсон ва б.нинг тадқиқотлари ётади. Бу фаннинг ривожланишига ўзбек олимлари Ҳ. Раҳматуллин, Ж. Файзуллаев (суюкликлар Р.си), Т. Рашидов, Т. Ширинқуяов, Ғ. Ҳожиметов (қаттиқ жисм ва грунтлар Р.си) ва б. ҳисса қўшишган.
Ғаибназар Ҳожиметов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.