Repressiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 168–169-b. — ziyouz.com
Repressiya (sönggi lot. repressio — bosim, tazyiq) — davlat organlari qöllaydigan jazo çorasi, qatağon qiliş. Asosan, mustabid, totalitar, mustamlakaçi davlat tomonidan xalqqa nisbatan qöllaniladigan jazolaş, qatli om, qatli nufus, ommaviy tarzda zulm ötkaziş tuşunçalarini ifodalaydi. Ommaviy jazolaş, qiynoqqa soliş çoralari mustabid davlatlarning xalqni asoratda uşlaş, qörqitiş, bosim ötkaziş qurolidir. Mustamlakaçi davlatlar özlariga tobe ölkalarda xalqning noroziligini, ijtimoiy-siyosiy, ozodlik xarakatini bostiriş, tag tugi b-n yöqotiş uçun harbiy, siyosiy, iqtisodiy R. ni qöllaganligi tarixdan ma'lum. Mas, çor hukumati Turkistonni bosib olgan birinçi kundan xalqni qörqitiş, vahimada uşlaş siyosatini olib bordi. Dastlab, istiloçi general M. Çernyayev 1865 y. Toşkent mudofaasining rahbari Mulla Solihbek dodxoh Töyoqbiy öglini 2 şartnomaga imzo çekişdan boş tortgani uçun 8 nafar şerigi b-n sudsiz, söroqsiz Tomsk ş.ga surgun qilib, R.ni qöllagan edi. Keyin çor hukumati 1892 y.gi «Vabo qözğoloni» (Toşkent) davrida ham bunday çorani qöllab, tinç aholidan bir qança kişini otib taşladi, qözğolon rahbarlaridan Şarifxöja qozi Poşoxöjayev, In'omxöja oqsoqol Umarxöjayevni surgun qildi. 1898 y. qözğoloni bostirilgaç (q. Andijon qözğoloni), Mingtepa qişloği töpga tutilib, aholisi qirildi, 22 mingdan ortiq kişi öldirildi, surgun qilindi. Şuningdek, 1916 y.gi mardikorga oliş jarayonida qözğolon kötargan Toşkent, Jizzax aholisiga nisbatan repressiv çoralar körildi. Sobiq şörolar hukumati ham mahalliy xalqlarga qarşi R.lar olib bordi. Turkiston muxtoriyatini bostiriş, yer islohotini ötkaziş, jamoalaştiriş davrida minglab odamlar qatağonga uçradi, mol-mulklari tortib olindi, juda köp oilalar Ukraina, Şim. Kavkaz, Sibirga surgun qilindi. Özbekistonda 1928, 1929, 1930-y.larda katta siyosiy jarayonga aylangan «Milliy ittihodçilar işi», «Badriddinovçilar», «Qosimovçilar», «Maorif xalq komissarligi işi» kabi R.lar ötkazildi. Sovet qukumati sobiq yustitsiya komissarligining «Revolyutsion tribunal» (1917 y. 19 dek.) instruksiyasi, Xalq Komissarlari Sovetining «Kizil terror» (1918Y. 5 sent.), sobiq SSSR MIQ Prezidiumining 1932 va 1934 y.larda qabul qilgan ğayriinsoniy qonunlari va qarorlari hamda «SSSR prokurorining direktivasi» (1935 y. 23 yanv.) asosida millionlab kişilar OGPU kollegiyasi, maxsus, «uçlik», NKVD — MGB — MVD ning maxsus kengaşi, harbiy sud tomonidan guvoh, dalil, isbotsiz qamaldi, otildi, surgun qilindi, qöşimça jazo mudsatini ötamay vataniga kaytib kelişiga ruxsat berilmadi. 1937—38 y.larda jazoga tortilgan kişilarning mol-mulki musodara qilindi, hatto norasida bolalari ham turli tutkingoxlarda saqlandi. Şu yillarda amalga oşirilgan ruhoniylar, millatçilar işi bahonasida talaygina adabiyot, san'at, ilmfan va din arboblari R. qilindi. Sobiq hukumat bu b-n kifoyalanmay 20-a. ning 40—50-y.larida taslimçilik, antisovetçilik bahonasida özbek ziyolilariga qarşi navbatdagi R.ni qölladi. 80-y.larda katta şovşuv ostida «Paxta işi» nomi b-n yangi R. boşlanib, minglab begunoh kişilar qatağonga uçradi.
Prezident I. Karimov Özbekiston Respublikasi mustaqillikka erişişi arafasidayoq şöro tuzumi davom ettirib kelayotgan adolatsizliklarga barham beriş, haqiqatni tiklaş, begunoh qatağon qilinganlarni oqlaş çoralarini kördi. Keyinçalik Özbekiston Respublikasi Prezidentning Farmoyişi (1999 y. 12 may)ga muvofiq mustamlakaçilik davri qurbonlari xotirasini abadiylaştiriş jamoatçilik komissiyasi, Vazirlar Mahkamasining «Vatan va xalq ozodligi yölida qurbon bölgan fidoyilar xotirasini abadiylaştiriş töğrisida»gi qarori (1999 y. 22 iyul) va şu qarorga muvofiq, «Şahidlar xotirasi» xayriya jamğarmasining tuzilişi va Toşkentda «Şahidlar xotirasi» yodgorlik majmuining barpo etilişi, Özbekiston Respublikasi Prezidentining «Qatağon qurbonlarini yod etiş kunini belgilaş töğrisida»gi farmoni (2001 y. 1 may) va unga binoan «Qatağon qurbonlari xotirasi» muzeyini taşkil etiş töğrisida»gi qaror (2001 y. 1 may) R.ga uçragan xalqimiz asl farzandlari xotirasini tiklaş işiga katta hissa bölib qöşildi. Har yili Mustaqillik bayrami arafasi — 31 avgustda Özbekistonda qatağon qurbonlarini yod etiş kuni nişonlanadigan böldi.
Sirojiddin Ahmedov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕПРЕССИЯ (сўнгги лот. repressio — босим, тазйиқ) — давлат органлари қўллайдиган жазо чораси, қатағон қилиш. Асосан, мустабид, тоталитар, мустамлакачи давлат томонидан халққа нисбатан қўлланиладиган жазолаш, қатли ом, қатли нуфус, оммавий тарзда зулм ўтказиш тушунчаларини ифодалайди. Оммавий жазолаш, қийноққа солиш чоралари мустабид давлатларнинг халқни асоратда ушлаш, қўрқитиш, босим ўтказиш қуролидир. Мустамлакачи давлатлар ўзларига тобе ўлкаларда халқнинг норозилигини, ижтимоий-сиёсий, озодлик харакатини бостириш, таг туги б-н йўқотиш учун ҳарбий, сиёсий, иқтисодий Р. ни қўллаганлиги тарихдан маълум. Мас, чор ҳукумати Туркистонни босиб олган биринчи кундан халқни қўрқитиш, ваҳимада ушлаш сиёсатини олиб борди. Дастлаб, истилочи генерал М. Черняев 1865 й. Тошкент мудофаасининг раҳбари Мулла Солиҳбек додхоҳ Тўёқбий ўглини 2 шартномага имзо чекишдан бош тортгани учун 8 нафар шериги б-н судсиз, сўроқсиз Томск ш.га сургун қилиб, Р.ни қўллаган эди. Кейин чор ҳукумати 1892 й.ги «Вабо қўзғолони» (Тошкент) даврида ҳам бундай чорани қўллаб, тинч аҳолидан бир қанча кишини отиб ташлади, қўзғолон раҳбарларидан Шарифхўжа қози Пошохўжаев, Инъомхўжа оқсоқол Умархўжаевни сургун қилди. 1898 й. қўзғолони бостирилгач (қ. Андижон қўзғолони), Мингтепа қишлоғи тўпга тутилиб, аҳолиси қирилди, 22 мингдан ортиқ киши ўлдирилди, сургун қилинди. Шунингдек, 1916 й.ги мардикорга олиш жараёнида қўзғолон кўтарган Тошкент, Жиззах аҳолисига нисбатан репрессив чоралар кўрилди. Собиқ шўролар ҳукумати ҳам маҳаллий халқларга қарши Р.лар олиб борди. Туркистон мухториятини бостириш, ер ислоҳотини ўтказиш, жамоалаштириш даврида минглаб одамлар қатағонга учради, мол-мулклари тортиб олинди, жуда кўп оилалар Украина, Шим. Кавказ, Сибирга сургун қилинди. Ўзбекистонда 1928, 1929, 1930-й.ларда катта сиёсий жараёнга айланган «Миллий иттиҳодчилар иши», «Бадриддиновчилар», «Қосимовчилар», «Маориф халқ комиссарлиги иши» каби Р.лар ўтказилди. Совет қукумати собиқ юстиция комиссарлигининг «Революцион трибунал» (1917 й. 19 дек.) инструкцияси, Халқ Комиссарлари Советининг «Кизил террор» (1918Й. 5 сент.), собиқ СССР МИҚ Президиумининг 1932 ва 1934 й.ларда қабул қилган ғайриинсоний қонунлари ва қарорлари ҳамда «СССР прокурорининг директиваси» (1935 й. 23 янв.) асосида миллионлаб кишилар ОГПУ коллегияси, махсус, «учлик», НКВД — МГБ — МВД нинг махсус кенгаши, ҳарбий суд томонидан гувоҳ, далил, исботсиз қамалди, отилди, сургун қилинди, қўшимча жазо мудцатини ўтамай ватанига кайтиб келишига рухсат берилмади. 1937—38 й.ларда жазога тортилган кишиларнинг мол-мулки мусодара қилинди, ҳатто норасида болалари ҳам турли туткингохларда сақланди. Шу йилларда амалга оширилган руҳонийлар, миллатчилар иши баҳонасида талайгина адабиёт, санъат, илмфан ва дин арбоблари Р. қилинди. Собиқ ҳукумат бу б-н кифояланмай 20-а. нинг 40—50-й.ларида таслимчилик, антисоветчилик баҳонасида ўзбек зиёлиларига қарши навбатдаги Р.ни қўллади. 80-й.ларда катта шовшув остида «Пахта иши» номи б-н янги Р. бошланиб, минглаб бегуноҳ кишилар қатағонга учради.
Президент И. Каримов Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришиши арафасидаёқ шўро тузуми давом эттириб келаётган адолатсизликларга барҳам бериш, ҳақиқатни тиклаш, бегуноҳ қатағон қилинганларни оқлаш чораларини кўрди. Кейинчалик Ўзбекистон Республикаси Президентнинг Фармойиши (1999 й. 12 май)га мувофиқ мустамлакачилик даври қурбонлари хотирасини абадийлаштириш жамоатчилик комиссияси, Вазирлар Маҳкамасининг «Ватан ва халқ озодлиги йўлида қурбон бўлган фидойилар хотирасини абадийлаштириш тўғрисида»ги қарори (1999 й. 22 июль) ва шу қарорга мувофиқ, «Шаҳидлар хотираси» хайрия жамғармасининг тузилиши ва Тошкентда «Шаҳидлар хотираси» ёдгорлик мажмуининг барпо этилиши, Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Қатағон қурбонларини ёд этиш кунини белгилаш тўғрисида»ги фармони (2001 й. 1 май) ва унга биноан «Қатағон қурбонлари хотираси» музейини ташкил этиш тўғрисида»ги қарор (2001 й. 1 май) Р.га учраган халқимиз асл фарзандлари хотирасини тиклаш ишига катта ҳисса бўлиб қўшилди. Ҳар йили Мустақиллик байрами арафаси — 31 августда Ўзбекистонда қатағон қурбонларини ёд этиш куни нишонланадиган бўлди.
Сирожиддин Аҳмедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.