Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Rezina

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 136–137-b. — ziyouz.com

    Rezina REZINA, rezinka [lot. resina — qatron (smola)], vulkan izat — kauçukni vulkanizatsiyalab olinadigan, elastik deformatsiyalanişi juda yuqori (1000% gaça) bölgan mahsulot. Vulkanizatsiyalanadigan R. aralaşmasining asosiy komponentlari: tabiiy yoki sintetik kauçuk, vulkanizatsiyalanuvçi agentlar, vulkanizatsiya tezlatkiçlari, vulkanizatsiya tezlatkiçlari faollaştiruvçilari, töldirgiçlar, dispergatorlar, yumşatkiçlar, eskirtmaydigan, çarçamaydigan moddalar, antiozonatlar, böyagiçlar va b.

    R. quyidagi asosiy guruhlarga bölinadi:umumiy maqsadlarda işlatiladigan R. Bunday R. (şina, oyoq kiyimi, pol qoplamalari, transportyor tasmalari, qayiş, qistirma, ziçlagiç, amortizator, maişiy buyumlar va h.k.) —50 dan +150 gaça trada işlatişga möljallangan; 150° dan yuqori trada uzoq vaqt işlatişga (maşina, elektr dvigatel, samolyot detallariga möljallangan) issiqqa çidamli R.; — 50° dan past trada işlatişga möljallangan sovuqqa çidamli R., benzin, kerosin, neft, moy, turli uglevodorodlar uçun uzok, vaqt işlatişga möljallangan (şlang, ziçlagiç, turli idişlar va h.k.) moybenzinga çidamli R.; turli yemiruvçi muhitlar ta'siriga çidamli R. Bunday R. dan işlangan buyumlar kislota, işqor, tuzlar, buğ, ozon, erituvçilar, suv va h.k. uçun möljallanadi; gaz töldirilgan (ğovak) R. radiatsiya ta'siriga çidamli R. rentgen apparati detallari, radioaktiv izotoplar b-n işlaydiganlarning himoya kiyimlarini tayyorlaşda qöllanadi; dielektrik R.ning dielektrikligi kiçik, elektr qarşiligi katta, asosan, turli kabellar tayyorlaşda işlatiladi. R.ning xossasini belgilovçi asosiy material kauçukdir. Kauçuk R.ning 10—98% ini taşkil etadi. 150—180° da işlatiladigan buyumlar butil kauçukli yoki etilen sopolimerli R. dan tayyorlanadi. Bunday R. ozonga va yemiruvçi muhit ta'siriga çidamlidir. Molekulalararo ta'sirlaşiş kuçi kiçik, molekulyar zanjirçasi egiluvçan kauçuklardan sovuqqa çidamli R. işlanadi. 300° va undan yuqori trali işlarda elementorganik kauçuklar (kremniy organik va alyuminiy organik) asosida tayyorlangan R. qöllanadi. Mineral töldirgiçli R. yaxşi dielektrik hisoblanadi. Kauçukka atsetilen tipidagi yuqori strukturali qurum qöşib elektr ötkazuvçi R. hosil qiliş mumkin. Nurdan saklovçi R. oliş uçun köpinça ftorli va butadiyennitrilli kauçuklar işlatiladi.

    Kauçuklarni vulkanizatsiyalaş maqsadida oltingugurt, organik peroksidlar (Mas, benzoil peroksid, dikumal peroksid), apkilfenolformaldegid va epoksid smolalari, diazobirikmalar, diaminlar va b. bifunksional birikmalar işlatiladi. Radiatsion vulkanizatsiya xam qöllanmokda. Vulkanizatsiyani tezlaştiriş maqsadida R. tarkibiga maxsus tezlatkiçlar va ularning faollaştiruvçilari qöşiladi. Oltingugurt b-n vulkanizatsiyalaşda tezlatkiç sifatida sulfenamidlar, diokarbamidlar, tçuramdisulfid merkaptobenzotiazol, difenilguanidin kabi birikmalardan foydalaniladi. Qurum, kolloid silikat kislota, bör, kaolin, metall oksidlari, silikatlar, baritlar R. töldirgiçlar sifatida köplab işlatiladi. Töldirgiçlar R.ning bikirligini oşiradi.

    Dunyo miqyosida işlab çikariladigan sintetik kauçuklar va ular asosidagi R.ning 50% dan ortiği şina i.ç. ga sarflanadi. R. keng t-ra oraliğida elastikligi, amortizatsiya xususiyati, işqalanişga çidamliligi, suv va gazni kam ötkazişi va b. xossalariga köra konstruksion material sifatida turli sohalarda keng qöllanadi.

    Abdulahad Jalilov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    РЕЗИНА, резинка [лот. resina — қатрон (смола)], вулкан изат — каучукни вулканизациялаб олинадиган, эластик деформацияланиши жуда юқори (1000% гача) бўлган маҳсулот. Вулканизацияланадиган Р. аралашмасининг асосий компонентлари: табиий ёки синтетик каучук, вулканизацияланувчи агентлар, вулканизация тезлаткичлари, вулканизация тезлаткичлари фаоллаштирувчилари, тўлдиргичлар, диспергаторлар, юмшаткичлар, эскиртмайдиган, чарчамайдиган моддалар, антиозонатлар, бўягичлар ва б.

    Р. қуйидаги асосий гуруҳларга бўлинади:умумий мақсадларда ишлатиладиган Р. Бундай Р. (шина, оёқ кийими, пол қопламалари, транспортёр тасмалари, қайиш, қистирма, зичлагич, амортизатор, маиший буюмлар ва ҳ.к.) —50 дан +150 гача трада ишлатишга мўлжалланган; 150° дан юқори трада узоқ вақт ишлатишга (машина, электр двигатель, самолёт деталларига мўлжалланган) иссиққа чидамли Р.; — 50° дан паст трада ишлатишга мўлжалланган совуққа чидамли Р., бензин, керосин, нефть, мой, турли углеводородлар учун узок, вақт ишлатишга мўлжалланган (шланг, зичлагич, турли идишлар ва ҳ.к.) мойбензинга чидамли Р.; турли емирувчи муҳитлар таъсирига чидамли Р. Бундай Р. дан ишланган буюмлар кислота, ишқор, тузлар, буғ, озон, эритувчилар, сув ва ҳ.к. учун мўлжалланади; газ тўлдирилган (ғовак) Р. радиация таъсирига чидамли Р. рентген аппарати деталлари, радиоактив изотоплар б-н ишлайдиганларнинг ҳимоя кийимларини тайёрлашда қўлланади; диэлектрик Р.нинг диэлектриклиги кичик, электр қаршилиги катта, асосан, турли кабеллар тайёрлашда ишлатилади. Р.нинг хоссасини белгиловчи асосий материал каучукдир. Каучук Р.нинг 10—98% ини ташкил этади. 150—180° да ишлатиладиган буюмлар бутил каучукли ёки этилен сополимерли Р. дан тайёрланади. Бундай Р. озонга ва емирувчи муҳит таъсирига чидамлидир. Молекулалараро таъсирлашиш кучи кичик, молекуляр занжирчаси эгилувчан каучуклардан совуққа чидамли Р. ишланади. 300° ва ундан юқори трали ишларда элементорганик каучуклар (кремний органик ва алюминий органик) асосида тайёрланган Р. қўлланади. Минерал тўлдиргичли Р. яхши диэлектрик ҳисобланади. Каучукка ацетилен типидаги юқори структурали қурум қўшиб электр ўтказувчи Р. ҳосил қилиш мумкин. Нурдан сакловчи Р. олиш учун кўпинча фторли ва бутадиеннитрилли каучуклар ишлатилади.

    Каучукларни вулканизациялаш мақсадида олтингугурт, органик пероксидлар (Мас, бензоил пероксид, дикумал пероксид), апкилфенолформальдегид ва эпоксид смолалари, диазобирикмалар, диаминлар ва б. бифункционал бирикмалар ишлатилади. Радиацион вулканизация хам қўлланмокда. Вулканизацияни тезлаштириш мақсадида Р. таркибига махсус тезлаткичлар ва уларнинг фаоллаштирувчилари қўшилади. Олтингугурт б-н вулканизациялашда тезлаткич сифатида сульфенамидлар, диокарбамидлар, тчурамдисульфид меркаптобензотиазол, дифенилгуанидин каби бирикмалардан фойдаланилади. Қурум, коллоид силикат кислота, бўр, каолин, металл оксидлари, силикатлар, баритлар Р. тўлдиргичлар сифатида кўплаб ишлатилади. Тўлдиргичлар Р.нинг бикирлигини оширади.

    Дунё миқёсида ишлаб чикариладиган синтетик каучуклар ва улар асосидаги Р.нинг 50% дан ортиғи шина и.ч. га сарфланади. Р. кенг т-ра оралиғида эластиклиги, амортизация хусусияти, ишқаланишга чидамлилиги, сув ва газни кам ўтказиши ва б. хоссаларига кўра конструкцион материал сифатида турли соҳаларда кенг қўлланади.

    Абдулаҳад Жалилов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.