Rim
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 194–198-b. — ziyouz.com
Rim RIM, Qadimgi Rim — qad. davlat. Rivoyatga köra, R. şahriga akauka Romul va Rem tomonidan mil. av. 754/753 y.da asos solingan. Rivoyatlarda 8 — 6-a.larda hukmronlik kilgan 7 podşoh qayd etilgan. Sönggi podşoh Tarkviniy Takabbur quvilgaç, respublika tuzumi örnatilgan (mil. av. 510/509 y.). Mil. av. 3-a. örtalariga kelib, butun Italiya hududini tobe etgan R. yirik davlatga aylangan. U Örta dengiz havzasida gegemon bölişga intilgan, bu R.ni Karfagen b-n töqnaşuviga sabab bölgan. Puni uruşlaritsan söng mil. av. 146 y. Karfagen ustidan ğalaba qozongan R., Örta dengiz havzasining eng yirik davlatiga aylangan. Yirik yer egaligi va qulçilikning rivojlanişi dehqonlar ommasini xonavayron bölişiga, qişloq kambağallari, qullar qözğolonining avj olişiga (Spartak qözğoloni) sabab bölgan; Rim ş. köçalarida fuqarolar uruşi boşlanib ketiş xavfi tuğilgan. R.ning ijtimoiy-siyosiy hayotida mil. av. 1-a.da armiya va uning yölboşçilari (L. K. Sulla, G. Mariy, G. Pompei va b.) katta rol öynay boşlaganlar. 49—45 y.lardagi fuqarolar uruşi davrida Sezar davlatning mutlaq hukmdoriga aylangan; 44 y. respublika tarafdorlarining fitnasi natijasida Sezar öldirilgan. Fuqarolar uruşining yangi davri Oktavian ğalabasi b-n tugagan. U mil. av. 27 y. senatdan Avgust unvonini olgan. Avgust hukmronligi davridan boşlab R. imperiyaga aylangan. Mil. 2-a. da Trayan davrida imperiya sarhadlari özining yuqori çöqqisiga yetgan. Bosib olingan yerlarda mahalliy aholining qözğolonlari, ayni vaqtda varvarlarning mamlakat xududiga bostirib kirişlari bir qança provinsiyalarni mustaqil bölib ajralib çiqişiga va imperiyani Şarqiy va Ğarbiy qismlarga bölinib ketişiga (395) olib kelgan. 476 y. german yollanma askarlari sardori Odoakr Ğarbiy Rim imperiyasining sönggi imperatori Romul Avgustulni taxtdan ağdargan. Şarqiy Rim imperiyasi Vizantiya nomi b-n yana 1000 y.ga yaqin mavjud bölgan.
Tarbiya va maori f . Qad. davrlarda bolalar oilada tarbiyalangan. Mil. av. 5-a.da ibtidoiy maktablar vujudga kelgan. Bolalar maktabga 7 yoşdan qabul qilinib, 4—5 y. öqitilgan. Uyda va maktabda lotin, yunon tillari, yoziş, öqiş, hisob örganilgan. Bolalar dastlab xonadonlarda öqituvçi yollab öqitilgan, keyinçalik maktablarda ta'lim berişning yangi tizimi şakllandi. Mil. av. 2-a. ning 60-y.larida grammatika, ritorika maktablari vujudga keldi. Mil. 1-a. da qizlar uçun grammatika maktablari taşkil topdi. Ritorika maktablarida 13—19 yoşdagi bolalar öqitildi. Bu maktablar, asosan, notiqlik san'atini örgatar edi. Maktablarda HUQöQ, falsafa, tarix, şe'riyatdan ta'lim berilar edi. 2-a.dan huquqşunoslik guruhlari taşkil topdi. Imperator Mark Avreliy davrida (2-a.) Afinada oliy maktablar taşkil etildi. Bunday maktablar keyinçalik Rimning ğarbiy viloyatlarida ham vujudga keddi. Respublika davrida ta'lim xususiy tarzda olib borildi, unga davlat aralaşmadi, biroq imperiya davrida u nazorat ostiga olindi. Öqituvçilar davlat xizmatçilari bölib, maoş oladigan böldilar. 362 y.dan boşlab öqituvçilarni imperator tasdikladi. Madaniyati. R. şahardavlatdan yirik Örta dengiz davlatiga aylangunça murakkab taraqqiyot bosqiçlarini bosib ötdi. Afina, Iskandariya, Pergam va b. yunon ilmiy va madaniy markazlar ham şu davlat tarkibiga kirib, etrusk, yunon, şuningdek, ellinizm davri madaniyatlari ta'sirida boyidi. Din va mifologiya. Kds. rimliklar juda köp xudolarga e'tiqod qilganlar, turli narsalarning, Mas, buloq, örmon, daraxt, joylarning va ekinlarning ilohiy homiysi — ma'budasi mavjud deb işonganlar. Bu ma'buda va homiylar dastlab qiyofasiz, keyinçalik etrusk va yunon dinlari ta'sirida inson qiyofasida tasvir etilgan. Ularga qurbonlik qilib turilgan (Mas, hosilni oşirişni sörab sigir qurbonlik qilingan). Ibtidoiy dinlarga e'tiqod qilgan kişilar çakalakzor, toğ, maydonlarda ibodat qilganlar (şu yerlarda mehroblar işlangan). Ibodatxonalar quriş odati rimliklarga etrusklardan ötgan. Mars (dastlab dala va hosil xudosi, keyinçalik — uruş xudosi), Diana (yunonLarda — Artemida; ov ma'budasi), Venera (boğ, hosildorlik ma'budasi, keyinçalik — Afrodita — muhabbat va gözallik ma'budasi), Fortuna (kismet ma'budasi), Feroniya (yer ma'budasi) kabi xudo (ma'buda)larga umumitalyan xalqlarining xudolari deb karalgan. Ayrim xudolarga ma'lum tabaqalar, ma'lum kasb egalari köproq e'tiqod b-n qaraganlar. Mac, çavandozlar Neptunga, savdogarlar Merkuriyga, qullar Dianaga köproq e'tiqod qilişgan. Yunon madaniyati ta'sirida köpgina diniy urfodatlar tarqalgan. Mil. av. 3-a.da yer osti xudolari şarafiga har 100 y.da bir marta öyinlar, har yili esa ekin xudosi Saturn şarafiga dala işlari tugagandan söng dek. da bayram ötkazilgan. Mil. av. 2-a. oxiri — 1-a.larda Isida (qad. misrliklarning hosildorlik va onalik ma'budasi), Osiris (kad. misrliklarning ösimlik, oy, Nil suvlari xudosi, şuningdek, narigi dunyoning podşosi deb ham e'tiqod qilingan) kabi Şarq ma'budalariga ham e'tiqod qilina boşlandi. Mil. av. 1— mil. 1-a.lardan hukmronlik qilayotgan va ilohiylaştirilgan marhum imperatorlarga siğiniş joriy qilindi. Qullar va kambağallar rasmiy xudolardan taşqari köproq mehnat axli rahnamosi deb bilgan Pan (çöponlar homiysi, çorvaçilik xudosi), Silvan (örmon, dala xudosi) kabi xudolarga ibodat qilişardi. Asta-sekin Şarq xudolariga e'tiqod va işonç kuçaydi. Şu tarzda R. dinlari tuşkunlikka uçrab, 4-a. oxirlarida imperator Feodosii 1, turli ma'jusiy urfodatlarni man qildi, şu b-n R. dinlari barham yedi.
Falsafasi. Ellinizm davri Yunoniston falsafasi ta'sirida rivoj topdi. R. falsafasining ilk davri polis mafkurasining inqirozi b-n boğliq bölib, bu paytlarda tafakkur din va mifologiyadan xalos böldi (mil. av. 3—1-a.lar). Kar Lukretsiy (mil. av. 99 —55)ning «Narsalarning tabiati haqida» poemasida Epikur (mil. av. 342— 270) ta'limotini yokladi, atomistik materializmni şe'riy şaklda tavsifladi, mayda zarralar — atomlardan taşkil topgan olam hamişa harakatda deb ta'kidladi, uning bu asari materializm rivojida muhim ahamiyatga ega böldi. Imperiya vujudga kelgan davr (mil. av. 1-a. — mil. 1-a.)da imperiya va imperator şaxsiyati ilohiylaştiriddi, 4— 5-a. faylasuflari Platon va Aristotel asarlarini taşviq qildilar.
Tabiiy — ilmiy qaraşlar. R. respublikasi davrining lotin ilmiy adabiyoti yodgorliklari juda ham kam. Mil.av. 1-a.da Aristotel asarlariga şarxlar yaratilgan. 1-a. oxirlarida astronomiya va matematikaga qiziqiş ortgan. Ptolemeyning maşhur «Almagest» asarida (2-a.) olamning geotsentrik sistemasi bayon etildi. Şarkda astrologiya keng tarqalgan. Diafantning «Arifmetika» (taxm. 3-a.), 3—4-a.larda Papp Aleksandriyskiyning «Matematika töplami» asarlari maşhur bölgan. Ilmiytexnika adabiyotlari, asosan, q.x., veterinariya, harbiy texnikaga bagişlandi. Mil. av. 1-a. oxirida Vitruviyning «Arxitektura haqida 10 kitob» asari şuhrat qozondi. Harbiy texnika sohasidagi boy tajriba: lager va qal'alar quriş masalalari adabiyotlarda yoritildi. Tibbiyot b-n boğliq ravişda botanika rivoj topdi. Dioskoridning 600 dorivor ösimlik haqidagi bayoni örta asrlarda ham keng foydalaniddi. Vraç, anatom, fiziolog Galen butun Yevropada tibbiyot rivojida katta rol öynadi. Ilmiy adabiyotlar qiziqarli qilib badiiy yozilganligi b-n ham diqqatga sazovor. R. davlatining hududiy ösişi mil. av. 3—1-a. larda geogr. bilimlari taraqqiyotiga imkon berdi. Imperator Avgust davrida jahonning katta geografik xaritasi işlandi. Mil. av. 37y.da 1jamoatkutubxonasi taşkil qilindi, imperiyaning oxirgi asrida ularning soni 28 taga yetdi.
Huquq fani. Qadimgi R.da mil. av. 3-a. va mil. 3-a.larda huquq keng rivoj topib, qonunlar yaratişda yuristlar katta rol öynadilar. 1—3-a. larda turli ijtimoiy tabaqalarning qaraşlarini aks ettirgan 2 huquq maktabi — respublika tuzumi tarafdorlari b-n prinsipat tarafdorlari örtasida kuraş davom etdi, bu noahillik sud işlariga ham öz ta'sirini körsatdi. Avgustdan boşlab imperatorlar yirik yuristlarni hal qiluvçi ovozga ega qilib, yuridik konsultatsiyalarni ularga topşirdilar. Imperator xizmatida bölgan bu yuristlar öz navbatida imperatorlarning çeksiz huquklarini himoya qildilar (yana q. Rim huquqi).
Tarix fani rivoji yilningmuhim voqealari tavsiflangan annallardan boşlanadi. Mil. av. taxm. 130-y.da annallar 80 kitobdan iborat bölib «Katta annallar» nomi b-n tayyorlangan. Ilk tarixçilar annalçilar deb atalgan. Dastlabki yetuk tarixçi Polibiy (mil. av. 2-a.) Yunoniston, Makedoniya, Kiçik Osiyo, Suriya, Karfagen va Rimning 40 kitobdan iborat tarixini yaratdi. Tit Liviyning «Rim tarixi», Yuliy Sezarning Galliya uruşlari, fuqarolar uruşi haqidagi kitoblari, Sallyustiy, Korneliy Nepot (mil. av. 1-a.) kabi sarkardalarning köp sonli biografik asarlari ma'lum. Imperiya davrida Korneliy Tatsit (1—2-a. boşlari) badiiydidaktik ruhdagi «Annallar» va «Tarix» (Avgustning vafotidan Domitsianning vafotigaça, 14y.dan 96y.gaça bölgan voqealar) nomli asarlarini yaratdi. 2-a. boşlarida tarixiybiografik janr rivojlandi. Plutarx, imperator Adrianning kotibi bölgan Svetoniylar atoqli kişilarning biografiyalarini yaratdilar. Yunon tarixçilaridan Appian (2-a. ning 2-yarmi) Rimdagi fuqarolar uruşi tarixini, Dion Kassiy kad. davrlardan 229y.gaça bölgan R. tarixini yaratdilar. Antik davrning sönggi yirik tarixçisi Ammian Marsellin (4-a.) imperator Yulian davri tarixiga oid asarlari b-n maşhur. Imperiyaning sönggi davrida xristian tarixçiligi vujudga keldi.
Adabiyot i ning eng qad. namunalari (mil. av. 5—4-a.lar) saqlanmagan. Keyingi ma'lumotlarga qaraganda u davrlarda şe'riyat (ibodat, nikoh qöşiqlari, marsiyalar) asosiy örin egallagan. Mil. av. 2-a. oxirlaridan R. lirikasining ilk asarlari maydonga keldi. Şu davrlarda yaratilgan asarlardan Plavt va Terentiy komediyalari töla saqlangan. Sitseron faoliyati R. adabiyoti uslubining şakllanişida muhim rol öynadi. Lukretsiy, Katull muhabbat va döstlik mavzularidagi şe'rlari b-n tanildilar. Imperiyaning ravnaqi va inqirozi davri (1—3-a.)da Rim madaniyati Yunon madaniyati b-n parallel, lekin mustaqil rivojlandi. Bu davrda Ovidiy «Muhabbat ilmi», «Metamorfozalar» kabi ölmas asarlari b-n R. adabiyoti rivojiga salmokli hissa qöşdi. Adabiyot yangi uslublar b-n boyidi. 4—5-a.larda xristian adabiyoti rivojlandi.
Teatr san'atining vujudga kelişi hosil bayramlari tantanalari 6n boğliq. Mil. av. taxm. 33y.larda xalq hajviy tomoşalari vujudga kelgan. Bunday tomoşalar — atellanalar köpinça 4 doimiy personajdan iborat bölib, dastlabki paytlarda niqob kiygan yoşlar, keyinçalik professional artistlar ijrosida namoyiş qilingan. Mil. av. 240 y.larda yunon originallari asosida ilk dramalar, keyinroq yunon mualliflarining tragediya, komediyalari sahnalaştirilgan. Mil. av. 2—1-a. boşlarida kuyi tabaqalarga mansub R. fuqarolarining hayoti aks ettirilgan tomoşalar körsatila boşladi. Ilk toş teatr binosi mil. av. 55—52y.larda kuriddi. Artistlar ozod qilinganlar va qullardan iborat bölib, truppalarga uyuşgan. Erkaklar ayol rollarini ham bajarişgan. Respublikaning sönggi asrida tragik aktyor Ezop va komik aktyor Rossiy şuhrat qozongan. 1—2-a. larda raqslar sahnalaştirildi, siyosiy voqealarga oid tomoşalar ham körsatila boşladi. Asta-sekin maişiy kiçik kurinişlar murakkab syujetli spektakllarga aylana bordi. Sirklarda tomoşalar, amfiteatrlarda gladiatorlarning janglari b-n bir katorda ovçilarning hayvonlar b-n olişuvlari, ommaviy ov lavhalari, dengiz janglari va b. ham körsatila boşladi. Imperiya davrida badiiy dramalar örniga qon tökiladigan tomoşalarga iştiyoq kuçaydi. R. teatri, ayniqsa, dramaturgiyasi jahon teatri va dramaturgiyasi rivojiga katta hissa qöşdi.
Musiqasi. Ellinizm madaniyati ta'sirida rivojlangan R. musiqasida tantanavor (galaba b-n boğliq), töy, ziyofat, diniymarosim qöşiqlari bölgan. Imperiya davrida poytaxtga köp mamlakatlardan ijroçilar (yunon, suriya va bobillik sozandalar, aleksandriyalik aşulaçi, andalusiyalik raqqosalar va h.k.) töplangan. R.da puflama sozlardan tibiya (lot. avlos), buksina, tuba va b., torli sozlardan kifara, arfa tipidagi psalterium trigonon (uçburçak arfa), sambika, lira turlaridan barbitos, pektis, magadis, urma sozlardan kimvol va b., şuningdek, gidravlos bölgan. Qad. R. çolğu musiqasi rivojida teatr janri — pantomima muhim rol öynagan. Sirk va teatr aktyorlari katta xor ansambllari, orkestrlar jörligida çiqişgan. Harbiy legionlarning puflama sozlar orkestrlari bölgan. Şoir, aşulaçi va sozandalar musobaqalari ötkazilgan.
Arxi tektura s i, tasviriy va amaliybezak san'ati antik badiiy madaniyatning sönggi, yakunlovçi davri hisoblanadi. R.da arxitektura, haykaltaroşlik va rassomlik san'atida realizm kuçaydi, ularda Yunoniston san'atidagidek afsona (mif)lar emas, tarixiy şaxslar, voqealar köproqaks ettirildi. R. san'atining qad. davrida Etruriya san'atining ta'siri kuçli böldi. Puni uruşlari va oxirgi respublika davri (mil. av. 31-a.lar) san'atida Buyuk Yunoniston (Jan. Italiya) va rimliklar istilo qilgan şarqiy yunon şaharlari san'ati b-n uyğunlikda rivoj topdi. Binolar uluğvor qurildi, turar joylar tabiatga yaqinlaştirilib barpo qilina boşladi (ayniqsa, şahardan taşqaridagi villalar), mil. av. 2-a.dan boşlab betondan foydalanildi, bu binolarni arzon va tez qurişga, şakllari turlituman bölişiga imkon berdi. Mil. av. 2—1-a.larda tomoşaxonalar, teatrlar takomillaştirildi, tomoşabinlar ötiradigan joylar galereya, zinapoyalar b-n sahnadan, tomoşa körsatiladigan mayd.dan ajratildi.
Tasviriy san'atda mil. av. 3—1-a.larda portret haykal rivoj topdi, şaharlar rasmiy kişilar va qahramonlarning haykallari b-n bezatildi. Respublika davrida tarixiy mavzularda relyeflar köp işlandi, monumental bezak rassomligi, mozaika, qimmatbaho toşlarni badiiy işlaş san'ati yuksaldi. Qadimgi R. me'morligining yuksak ravnaqi imperiya gullabyaşnagan davrga töğri keladi. Binolarning monumentalligiga (arkalar, toqli, gumbazli binolar) ahamiyat berildi, imoratlar haykaltaroşlik, rassomlik san'ati asarlari b-n jozibadorlaştirildi. Arxitektura imperator şaxsiyatini uluğlaşga va imperiya qudratini közköz qilişga xizmat qildi.
(R.da Avgust forumi, mil. av. 1-a. oxiri va mil. 1-a. boşlari). 1-a. örtalarida saroylar öta haşamdor qilib qurildi. Ulkan gumbazli Panteon kabi uluğvor binolar, yirik amfiteatrlar bunyod etildi. Imperatorlardan Trayan davrida haykallarda qahramonlik köproq ifodalangan bölsa, Adrian va Antoniy hukmronligi yillarida obrazlarda psixologik teranlik közga taşlandi. Bezak rassomligida yengil naqşlar, kiçik syujetli rasmlar işlaşga köproq ahamiyat berildi (63y.gaça), keyin murakkab arxitektura kompozitsiyalari köproq aks ettirildi. 2-a.dan oqqora toş mozaikasi keng tarqaddi. Imperiya davrida amaliy bezak san'atida metallni badiiy işlaş, qizil sirli sopol idiş va buyumlar, şişa buyumlar tayyorlaş avj oldi. Imperiya tuşkunlikka uçragan davr (3— 4-a.lar)da viloyatlarda yangi forumlar, yirik ibodatxonalar köplab qurildi. Qadimgi R. an'analari R. qurilişlarida rivojlantirildi. Haykaltaroşlikda şartlilik keng örin ola boşladi. 3—4- a.larda miniatyura (yupqa zar qoğozga işlab 2 qavat şişa orasiga örnatiladigan) portretlar işlaş, xristian afsonalari aks ettirilgan syujetli relyeflar b-n bezatilgan marmar sarkofaglar tayyorlaş san'ati rivoj topdi.
Ad.: Sergeyenko M., Jizn Drevnego Rima, M. — L., 1964; Utçenko S. L., Krizis i padeniye Rimskoy respubliki, M., 1965; Sokolov G., Iskusstvo Drevnego Rima, M., 1971; Alimuhamedov A., Antik adabiyo't tarixi, T., 1975.
Muhammadjon Rahimov, Abduxalil Mavrulov.
Q.: Rim huquqi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РИМ, Қадимги Рим — қад. давлат. Ривоятга кўра, Р. шаҳрига акаука Ромул ва Рем томонидан мил. ав. 754/753 й.да асос солинган. Ривоятларда 8 — 6-а.ларда ҳукмронлик килган 7 подшоҳ қайд этилган. Сўнгги подшоҳ Тарквиний Такаббур қувилгач, республика тузуми ўрнатилган (мил. ав. 510/509 й.). Мил. ав. 3-а. ўрталарига келиб, бутун Италия ҳудудини тобе этган Р. йирик давлатга айланган. У Ўрта денгиз ҳавзасида гегемон бўлишга интилган, бу Р.ни Карфаген б-н тўқнашувига сабаб бўлган. Пуни урушларицан сўнг мил. ав. 146 й. Карфаген устидан ғалаба қозонган Р., Ўрта денгиз ҳавзасининг энг йирик давлатига айланган. Йирик ер эгалиги ва қулчиликнинг ривожланиши деҳқонлар оммасини хонавайрон бўлишига, қишлоқ камбағаллари, қуллар қўзғолонининг авж олишига (Спартак қўзғолони) сабаб бўлган; Рим ш. кўчаларида фуқаролар уруши бошланиб кетиш хавфи туғилган. Р.нинг ижтимоий-сиёсий ҳаётида мил. ав. 1-а.да армия ва унинг йўлбошчилари (Л. К. Сулла, Г. Марий, Г. Помпеи ва б.) катта роль ўйнай бошлаганлар. 49—45 й.лардаги фуқаролар уруши даврида Цезарь давлатнинг мутлақ ҳукмдорига айланган; 44 й. республика тарафдорларининг фитнаси натижасида Цезарь ўлдирилган. Фуқаролар урушининг янги даври Октавиан ғалабаси б-н тугаган. У мил. ав. 27 й. сенатдан Август унвонини олган. Август ҳукмронлиги давридан бошлаб Р. империяга айланган. Мил. 2-а. да Траян даврида империя сарҳадлари ўзининг юқори чўққисига етган. Босиб олинган ерларда маҳаллий аҳолининг қўзғолонлари, айни вақтда варварларнинг мамлакат худудига бостириб киришлари бир қанча провинцияларни мустақил бўлиб ажралиб чиқишига ва империяни Шарқий ва Ғарбий қисмларга бўлиниб кетишига (395) олиб келган. 476 й. герман ёлланма аскарлари сардори Одоакр Ғарбий Рим империясининг сўнгги императори Ромул Августулни тахтдан ағдарган. Шарқий Рим империяси Византия номи б-н яна 1000 й.га яқин мавжуд бўлган.
Тарбия ва маори ф . Қад. даврларда болалар оилада тарбияланган. Мил. ав. 5-а.да ибтидоий мактаблар вужудга келган. Болалар мактабга 7 ёшдан қабул қилиниб, 4—5 й. ўқитилган. Уйда ва мактабда лотин, юнон тиллари, ёзиш, ўқиш, ҳисоб ўрганилган. Болалар дастлаб хонадонларда ўқитувчи ёллаб ўқитилган, кейинчалик мактабларда таълим беришнинг янги тизими шаклланди. Мил. ав. 2-а. нинг 60-й.ларида грамматика, риторика мактаблари вужудга келди. Мил. 1-а. да қизлар учун грамматика мактаблари ташкил топди. Риторика мактабларида 13—19 ёшдаги болалар ўқитилди. Бу мактаблар, асосан, нотиқлик санъатини ўргатар эди. Мактабларда ҲУҚўҚ, фалсафа, тарих, шеъриятдан таълим берилар эди. 2-а.дан ҳуқуқшунослик гуруҳлари ташкил топди. Император Марк Аврелий даврида (2-а.) Афинада олий мактаблар ташкил этилди. Бундай мактаблар кейинчалик Римнинг ғарбий вилоятларида ҳам вужудга кедди. Республика даврида таълим хусусий тарзда олиб борилди, унга давлат аралашмади, бироқ империя даврида у назорат остига олинди. Ўқитувчилар давлат хизматчилари бўлиб, маош оладиган бўлдилар. 362 й.дан бошлаб ўқитувчиларни император тасдиклади. Маданияти. Р. шаҳардавлатдан йирик Ўрта денгиз давлатига айлангунча мураккаб тараққиёт босқичларини босиб ўтди. Афина, Искандария, Пергам ва б. юнон илмий ва маданий марказлар ҳам шу давлат таркибига кириб, этруск, юнон, шунингдек, эллинизм даври маданиятлари таъсирида бойиди. Дин ва мифология. Кдц. римликлар жуда кўп худоларга эътиқод қилганлар, турли нарсаларнинг, Мас, булоқ, ўрмон, дарахт, жойларнинг ва экинларнинг илоҳий ҳомийси — маъбудаси мавжуд деб ишонганлар. Бу маъбуда ва ҳомийлар дастлаб қиёфасиз, кейинчалик этруск ва юнон динлари таъсирида инсон қиёфасида тасвир этилган. Уларга қурбонлик қилиб турилган (Мас, ҳосилни оширишни сўраб сигир қурбонлик қилинган). Ибтидоий динларга эътиқод қилган кишилар чакалакзор, тоғ, майдонларда ибодат қилганлар (шу ерларда меҳроблар ишланган). Ибодатхоналар қуриш одати римликларга этрусклардан ўтган. Марс (дастлаб дала ва ҳосил худоси, кейинчалик — уруш худоси), Диана (юнонЛарда — Артемида; ов маъбудаси), Венера (боғ, ҳосилдорлик маъбудаси, кейинчалик — Афродита — муҳаббат ва гўзаллик маъбудаси), Фортуна (кисмет маъбудаси), Ферония (ер маъбудаси) каби худо (маъбуда)ларга умумитальян халқларининг худолари деб каралган. Айрим худоларга маълум табақалар, маълум касб эгалари кўпроқ эътиқод б-н қараганлар. Mac, чавандозлар Нептунга, савдогарлар Меркурийга, қуллар Дианага кўпроқ эътиқод қилишган. Юнон маданияти таъсирида кўпгина диний урфодатлар тарқалган. Мил. ав. 3-а.да ер ости худолари шарафига ҳар 100 й.да бир марта ўйинлар, ҳар йили эса экин худоси Сатурн шарафига дала ишлари тугагандан сўнг дек. да байрам ўтказилган. Мил. ав. 2-а. охири — 1-а.ларда Исида (қад. мисрликларнинг ҳосилдорлик ва оналик маъбудаси), Осирис (кад. мисрликларнинг ўсимлик, ой, Нил сувлари худоси, шунингдек, нариги дунёнинг подшоси деб ҳам эътиқод қилинган) каби Шарқ маъбудаларига ҳам эътиқод қилина бошланди. Мил. ав. 1— мил. 1-а.лардан ҳукмронлик қилаётган ва илоҳийлаштирилган марҳум императорларга сиғиниш жорий қилинди. Қуллар ва камбағаллар расмий худолардан ташқари кўпроқ меҳнат ахли раҳнамоси деб билган Пан (чўпонлар ҳомийси, чорвачилик худоси), Сильван (ўрмон, дала худоси) каби худоларга ибодат қилишарди. Аста-секин Шарқ худоларига эътиқод ва ишонч кучайди. Шу тарзда Р. динлари тушкунликка учраб, 4-а. охирларида император Феодосии 1, турли маъжусий урфодатларни ман қилди, шу б-н Р. динлари барҳам еди.
Фалсафаси. Эллинизм даври Юнонистон фалсафаси таъсирида ривож топди. Р. фалсафасининг илк даври полис мафкурасининг инқирози б-н боғлиқ бўлиб, бу пайтларда тафаккур дин ва мифологиядан халос бўлди (мил. ав. 3—1-а.лар). Кар Лукреций (мил. ав. 99 —55)нинг «Нарсаларнинг табиати ҳақида» поэмасида Эпикур (мил. ав. 342— 270) таълимотини ёклади, атомистик материализмни шеърий шаклда тавсифлади, майда зарралар — атомлардан ташкил топган олам ҳамиша ҳаракатда деб таъкидлади, унинг бу асари материализм ривожида муҳим аҳамиятга эга бўлди. Империя вужудга келган давр (мил. ав. 1-а. — мил. 1-а.)да империя ва император шахсияти илоҳийлаштиридди, 4— 5-а. файласуфлари Платон ва Аристотель асарларини ташвиқ қилдилар.
Табиий — илмий қарашлар. Р. республикаси даврининг лотин илмий адабиёти ёдгорликлари жуда ҳам кам. Мил.ав. 1-а.да Аристотель асарларига шархлар яратилган. 1-а. охирларида астрономия ва математикага қизиқиш ортган. Птолемейнинг машҳур «Альмагест» асарида (2-а.) оламнинг геоцентрик системаси баён этилди. Шаркда астрология кенг тарқалган. Диафантнинг «Арифметика» (тахм. 3-а.), 3—4-а.ларда Папп Александрийскийнинг «Математика тўплами» асарлари машҳур бўлган. Илмийтехника адабиётлари, асосан, қ.х., ветеринария, ҳарбий техникага багишланди. Мил. ав. 1-а. охирида Витрувийнинг «Архитектура ҳақида 10 китоб» асари шуҳрат қозонди. Ҳарбий техника соҳасидаги бой тажриба: лагерь ва қалъалар қуриш масалалари адабиётларда ёритилди. Тиббиёт б-н боғлиқ равишда ботаника ривож топди. Диоскориднинг 600 доривор ўсимлик ҳақидаги баёни ўрта асрларда ҳам кенг фойдаланидди. Врач, анатом, физиолог Гален бутун Европада тиббиёт ривожида катта роль ўйнади. Илмий адабиётлар қизиқарли қилиб бадиий ёзилганлиги б-н ҳам диққатга сазовор. Р. давлатининг ҳудудий ўсиши мил. ав. 3—1-а. ларда геогр. билимлари тараққиётига имкон берди. Император Август даврида жаҳоннинг катта географик харитаси ишланди. Мил. ав. 37й.да 1жамоаткутубхонаси ташкил қилинди, империянинг охирги асрида уларнинг сони 28 тага етди.
Ҳуқуқ фани. Қадимги Р.да мил. ав. 3-а. ва мил. 3-а.ларда ҳуқуқ кенг ривож топиб, қонунлар яратишда юристлар катта роль ўйнадилар. 1—3-а. ларда турли ижтимоий табақаларнинг қарашларини акс эттирган 2 ҳуқуқ мактаби — республика тузуми тарафдорлари б-н принципат тарафдорлари ўртасида кураш давом этди, бу ноаҳиллик суд ишларига ҳам ўз таъсирини кўрсатди. Августдан бошлаб императорлар йирик юристларни ҳал қилувчи овозга эга қилиб, юридик консультацияларни уларга топширдилар. Император хизматида бўлган бу юристлар ўз навбатида императорларнинг чексиз ҳуқукларини ҳимоя қилдилар (яна қ. Рим ҳуқуқи).
Тарих фани ривожи йилнингмуҳим воқеалари тавсифланган анналлардан бошланади. Мил. ав. тахм. 130-й.да анналлар 80 китобдан иборат бўлиб «Катта анналлар» номи б-н тайёрланган. Илк тарихчилар анналчилар деб аталган. Дастлабки етук тарихчи Полибий (мил. ав. 2-а.) Юнонистон, Македония, Кичик Осиё, Сурия, Карфаген ва Римнинг 40 китобдан иборат тарихини яратди. Тит Ливийнинг «Рим тарихи», Юлий Цезарнинг Галлия урушлари, фуқаролар уруши ҳақидаги китоблари, Саллюстий, Корнелий Непот (мил. ав. 1-а.) каби саркардаларнинг кўп сонли биографик асарлари маълум. Империя даврида Корнелий Тацит (1—2-а. бошлари) бадиийдидактик руҳдаги «Анналлар» ва «Тарих» (Августнинг вафотидан Домицианнинг вафотигача, 14й.дан 96й.гача бўлган воқеалар) номли асарларини яратди. 2-а. бошларида тарихийбиографик жанр ривожланди. Плутарх, император Адрианнинг котиби бўлган Светонийлар атоқли кишиларнинг биографияларини яратдилар. Юнон тарихчиларидан Аппиан (2-а. нинг 2-ярми) Римдаги фуқаролар уруши тарихини, Дион Кассий кад. даврлардан 229й.гача бўлган Р. тарихини яратдилар. Антик даврнинг сўнгги йирик тарихчиси Аммиан Марцеллин (4-а.) император Юлиан даври тарихига оид асарлари б-н машҳур. Империянинг сўнгги даврида христиан тарихчилиги вужудга келди.
Адабиёт и нинг энг қад. намуналари (мил. ав. 5—4-а.лар) сақланмаган. Кейинги маълумотларга қараганда у даврларда шеърият (ибодат, никоҳ қўшиқлари, марсиялар) асосий ўрин эгаллаган. Мил. ав. 2-а. охирларидан Р. лирикасининг илк асарлари майдонга келди. Шу даврларда яратилган асарлардан Плавт ва Терентий комедиялари тўла сақланган. Цицерон фаолияти Р. адабиёти услубининг шаклланишида муҳим роль ўйнади. Лукреций, Катулл муҳаббат ва дўстлик мавзуларидаги шеърлари б-н танилдилар. Империянинг равнақи ва инқирози даври (1—3-а.)да Рим маданияти Юнон маданияти б-н параллел, лекин мустақил ривожланди. Бу даврда Овидий «Муҳаббат илми», «Метаморфозалар» каби ўлмас асарлари б-н Р. адабиёти ривожига салмокли ҳисса қўшди. Адабиёт янги услублар б-н бойиди. 4—5-а.ларда христиан адабиёти ривожланди.
Театр санъатининг вужудга келиши ҳосил байрамлари тантаналари 6н боғлиқ. Мил. ав. тахм. 33й.ларда халқ ҳажвий томошалари вужудга келган. Бундай томошалар — ателланалар кўпинча 4 доимий персонаждан иборат бўлиб, дастлабки пайтларда ниқоб кийган ёшлар, кейинчалик профессионал артистлар ижросида намойиш қилинган. Мил. ав. 240 й.ларда юнон оригиналлари асосида илк драмалар, кейинроқ юнон муаллифларининг трагедия, комедиялари саҳналаштирилган. Мил. ав. 2—1-а. бошларида куйи табақаларга мансуб Р. фуқароларининг ҳаёти акс эттирилган томошалар кўрсатила бошлади. Илк тош театр биноси мил. ав. 55—52й.ларда куридди. Артистлар озод қилинганлар ва қуллардан иборат бўлиб, труппаларга уюшган. Эркаклар аёл ролларини ҳам бажаришган. Республиканинг сўнгги асрида трагик актёр Эзоп ва комик актёр Росций шуҳрат қозонган. 1—2-а. ларда рақслар саҳналаштирилди, сиёсий воқеаларга оид томошалар ҳам кўрсатила бошлади. Аста-секин маиший кичик куринишлар мураккаб сюжетли спектаклларга айлана борди. Циркларда томошалар, амфитеатрларда гладиаторларнинг жанглари б-н бир каторда овчиларнинг ҳайвонлар б-н олишувлари, оммавий ов лавҳалари, денгиз жанглари ва б. ҳам кўрсатила бошлади. Империя даврида бадиий драмалар ўрнига қон тўкиладиган томошаларга иштиёқ кучайди. Р. театри, айниқса, драматургияси жаҳон театри ва драматургияси ривожига катта ҳисса қўшди.
Мусиқаси. Эллинизм маданияти таъсирида ривожланган Р. мусиқасида тантанавор (галаба б-н боғлиқ), тўй, зиёфат, диниймаросим қўшиқлари бўлган. Империя даврида пойтахтга кўп мамлакатлардан ижрочилар (юнон, сурия ва бобиллик созандалар, александриялик ашулачи, андалусиялик раққосалар ва ҳ.к.) тўпланган. Р.да пуфлама созлардан тибия (лот. авлос), букцина, туба ва б., торли созлардан кифара, арфа типидаги псалтериум тригонон (учбурчак арфа), самбика, лира турларидан барбитос, пектис, магадис, урма созлардан кимвол ва б., шунингдек, гидравлос бўлган. Қад. Р. чолғу мусиқаси ривожида театр жанри — пантомима муҳим роль ўйнаган. Цирк ва театр актёрлари катта хор ансамбллари, оркестрлар жўрлигида чиқишган. Ҳарбий легионларнинг пуфлама созлар оркестрлари бўлган. Шоир, ашулачи ва созандалар мусобақалари ўтказилган.
Архи тектура с и, тасвирий ва амалийбезак санъати антик бадиий маданиятнинг сўнгги, якунловчи даври ҳисобланади. Р.да архитектура, ҳайкалтарошлик ва рассомлик санъатида реализм кучайди, уларда Юнонистон санъатидагидек афсона (миф)лар эмас, тарихий шахслар, воқеалар кўпроқакс эттирилди. Р. санъатининг қад. даврида Этрурия санъатининг таъсири кучли бўлди. Пуни урушлари ва охирги республика даври (мил. ав. 31-а.лар) санъатида Буюк Юнонистон (Жан. Италия) ва римликлар истило қилган шарқий юнон шаҳарлари санъати б-н уйғунликда ривож топди. Бинолар улуғвор қурилди, турар жойлар табиатга яқинлаштирилиб барпо қилина бошлади (айниқса, шаҳардан ташқаридаги виллалар), мил. ав. 2-а.дан бошлаб бетондан фойдаланилди, бу биноларни арзон ва тез қуришга, шакллари турлитуман бўлишига имкон берди. Мил. ав. 2—1-а.ларда томошахоналар, театрлар такомиллаштирилди, томошабинлар ўтирадиган жойлар галерея, зинапоялар б-н саҳнадан, томоша кўрсатиладиган майд.дан ажратилди.
Тасвирий санъатда мил. ав. 3—1-а.ларда портрет ҳайкал ривож топди, шаҳарлар расмий кишилар ва қаҳрамонларнинг ҳайкаллари б-н безатилди. Республика даврида тарихий мавзуларда рельефлар кўп ишланди, монументал безак рассомлиги, мозаика, қимматбаҳо тошларни бадиий ишлаш санъати юксалди. Қадимги Р. меъморлигининг юксак равнақи империя гуллабяшнаган даврга тўғри келади. Биноларнинг монументаллигига (аркалар, тоқли, гумбазли бинолар) аҳамият берилди, иморатлар ҳайкалтарошлик, рассомлик санъати асарлари б-н жозибадорлаштирилди. Архитектура император шахсиятини улуғлашга ва империя қудратини кўзкўз қилишга хизмат қилди.
(Р.да Август форуми, мил. ав. 1-а. охири ва мил. 1-а. бошлари). 1-а. ўрталарида саройлар ўта ҳашамдор қилиб қурилди. Улкан гумбазли Пантеон каби улуғвор бинолар, йирик амфитеатрлар бунёд этилди. Императорлардан Траян даврида ҳайкалларда қаҳрамонлик кўпроқ ифодаланган бўлса, Адриан ва Антоний ҳукмронлиги йилларида образларда психологик теранлик кўзга ташланди. Безак рассомлигида енгил нақшлар, кичик сюжетли расмлар ишлашга кўпроқ аҳамият берилди (63й.гача), кейин мураккаб архитектура композициялари кўпроқ акс эттирилди. 2-а.дан оққора тош мозаикаси кенг тарқадди. Империя даврида амалий безак санъатида металлни бадиий ишлаш, қизил сирли сопол идиш ва буюмлар, шиша буюмлар тайёрлаш авж олди. Империя тушкунликка учраган давр (3— 4-а.лар)да вилоятларда янги форумлар, йирик ибодатхоналар кўплаб қурилди. Қадимги Р. анъаналари Р. қурилишларида ривожлантирилди. Ҳайкалтарошликда шартлилик кенг ўрин ола бошлади. 3—4- а.ларда миниатюра (юпқа зар қоғозга ишлаб 2 қават шиша орасига ўрнатиладиган) портретлар ишлаш, христиан афсоналари акс эттирилган сюжетли рельефлар б-н безатилган мармар саркофаглар тайёрлаш санъати ривож топди.
Ад.: Сергеенко М., Жизнь Древнего Рима, М. — Л., 1964; Утченко С. Л., Кризис и падение Римской республики, М., 1965; Соколов Г., Искусство Древнего Рима, М., 1971; Алимуҳамедов А., Антик адабиё’т тарихи, Т., 1975.
Муҳаммаджон Раҳимов, Абдухалил Маврулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.