Rim
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 198–200-b. — ziyouz.com
Rim — Italiyaning poytaxti. Rim provinsiyasi va Latsio viloyatining ma'muriy markazi. R.ning ğarbiy qismida Vatikan şahardavlati joylaşgan. R. — dunyoda eng qad. va tarixiy hamda madaniy yodgorliklarga boy şaharlardan bölib, «mangu şahar» nomini olgan. Şahar vulkanik kelib çiqqan sertepa tekislikda, Tibr daryosining har ikki soxilida, uning Tirren dengiziga quyiliş yerida joylaşgan. Ikdimi Örta dengizga xos ikdim, yanv.ning örtaça trasi 6,8°, iyulniki 26°. Yillik yoğin 500 mm dan ziyod (asosan, kuzda yoğadi). Qişda sovuq tramontana, yezda quruq va issiq sirokko şamollari esadi. R. — Italiyaning aholisi eng köp şahri, 2,4 mln. kişi (2001). 19-a.gaça aholisi sekin köpaygan, 1871 y.da R. Italiya qirolligi poytaxti deb e'lon qilingaç, aholi tez sur'atlarda ösdi.
«R.» nomi şaharning afsonaviy asosçilaridan bir bölgan Romul nomi b-n boğliq. Qad. manbalarga asosan R.ga mil. av. 754—753 y.larda asos solingan. Kiçikroq şahardavlat hisoblangan R. Apennin ya.o., keyinroq atrofdagi hududlarni sekinasta öziga böysundirgan holda Örta dengiz böyidagi ulkan Qad. Rim davlatining poytaxtiga aylandi (q. Rim, Qadimgi Rim). Antik R. yirik şahar bölib, özining juda köp ibodatxona, saroy, yöllari va h.k. b-n maşhur bölgan. Konstantin I tomonidan poytaxtning Konstantinopol ş.ga köçirilişiga (330 y.) boğliq ravişda R. özining avvalgi siyosiy mavqeini yöqotdi. Şahar Vizantiya b-n ostgotlar örtasidagi uruşda ayniqsa vayron qilindi. 552 y.dan R. Vizantiya hukumronligi ostiga ötdi. 568 y.dan 8-a. örtalarigaça şaharni rim yepiskoplari — papalar boşqardilar. 756 y.dan Papalikning poytaxti bölgaç, şahar Ğarbiy Yevropaning siyosiydiniy markaziga, Rim papalarining qarorgohiga aylandi. Örta asrlar davomida R. uçun Papa hokimiyati va «Muqaddas Rim imperiyasi» imperatorlari örtasida kuraş davom etgan. 11 —12-a.larda R.da vayron etilgan antik binolar örnida qasrlar, çerkov qurilişlari boşlab yuborildi. 1143 y.da Papa hokimiyatiga qarşi qözğolonlar natijasida R.da respublika örnatildi. Örta asr R.ining hayoti uning katolik dunyosi markazi bölganligi b-n bevosita boğliq bölgan. Bu yerda «Muqaddas Rim imperiyasi» imperatorlariga toj kiydiriş marosimlari ötkazilgan. 1309 y.da Papalar qarorgohining R.dan Avinon ş.ga köçirilişiga boğliq holda şaharda savdohunarmandçilik rivojlanib bordi. 15—16-a.larda Uyğoniş davriga kelib R. yanada ravnaq topdi. R.dagi köplab rassom, me'mor va b. ijod axlining faoliyati aynan şu davr b-n boğliq. 1798— 99 y.larda 1Rim respublikasining, 1848—49 y.larda Rim respublikasining markazi. 1871 y. 26 yanv.dan R. — Italiya qirolligi poytaxti. 1943—44 y.larda nemis faşistlari qöşini R.ni bosib oldi, 1944 y.da ulardan ozod qilindi. 1946 y.dan Italiya Respublikasi poytaxti.
P. — mamlakatning muhim sanoat, moliyaviy, ilmiy va madaniy markazi. Italiyada eng yirik transport yöllarining tuguni. Xalqaro ahamiyatga ega 2 ta aeroport bor. Metropoliten kurilgan (1927—38). Sanoatning yetakçi tarmoği — maşinasozlik (asosan, elektrotexnika, redioelektronika, priborsozlik). Kime, farmatsevtika, poligrafiya, tikuvçilik, oziq-ovqat, mebel sanoati korxonalari mavjud. Kuriliş materiallari işlab çiqariladi. R. — kino sanoati markazi sifatida ham maşxur. Badiiy hunarmandçilik (keramika, kumuş buyumlar yasaş va b.) rivojlangan. Şaharda ma'muriy boşqaruv va hukumat idoralari, siyosiy partiyalarning boşqaruv organlari, yirik banklar, savdo va suğurta kompaniyalari, xorijiy firmalarning idoralari, xalqaro taşkilotlarning ştabkvartiralari joylaşgan. Muzeylar, jumladan, Milliy Rim muzeyi, Vatikan muzeylari, Milliy galereya, opera va drama teatrlari, konservatoriya, astronomiya rasadxonasi, un-t (1303), akademiyalar, ilmiy muassasalar, kutubxonalar bor.
Me'moriy yodgorliklar şaharning 3 ming yillik tarixini, uning murakkab va takrorlanmas şahar ekanligini aks ettirib turadi. Şaharning xuşmanzara tepaliklarda joylaşganligi, bahaybat imoratlar xarobalari va turli davrlarga oid muxtaşam saroylar, çerkovlar, favvora, monumentlar va manzarali haykallarning köpligi, maydonlarning rang-barangligi b-n ham u öziga xosdir. Qad. Rim me'moriy yodgorliklari (Forum, Kolizey, Panteon), Uyğoniş davri va barokko uslubiga mansub inşootlar (Kançelleriya, Franeziya, Barberini palatssolari, Pyatssa, Navon, villa va b.) R.ni bezab turadi. 4—6-a.larda R.da çerkov bazilikalari, 11—13-a.da roman uslubiga xos inşootlar quriddi. Ularda köproq roman uslubi b-n antik me'morlik tamoyillari uyğunlaşib, italyan roman me'morligining öziga xos xususiyatlari şakllandi. 13—14-a.larda R. me'morligida gotika uslubi namunalari paydo böldi. 15-a. IlkUyğoniş davri me'morligi ravnaq topdi. 16— 17-a.larda barokko uslubiga xos tamoyillar takomillaşdi. Inşootlarning keng kölamligi va mahobatliligi, serhaşamligiga ahamiyat berildi. 18-a. örtalarida R. me'morligida klassitsizmning ilk namunalari yuzaga keldi. Köça va maydonlar klassitsizm ruhiga moslab rekonstruksiya qilindi. 20-a. boşlarida R. me'morligida modernizm ta'siri sezildi, şaharning imperiya davridagi uluğvorligini tiklaşga harakat qilindi. Zamonaviy quriliş materiallaridan foydalanişga köproq ahamiyat berildi. An'anaviy me'morlik elementlarini özida mujassam etgan yangi zamonaviy binolar şahar çekkalarida barpo qilina boşlandi.
R. — xalqaro turizmning eng yirik markazlaridan (yiliga 3 mln.dan ortiq turist kelibketadi). Şaharda dunyo ahamiyatiga ega bölgan noyob san'at boyliklari saqlanmokda. R.da köpgina xalqaro konferensiyalar ötkaziladi. 1960 y.da 17olimpiada öyinlari bölib ötgan.
Q.: Qadimgi Rim, Rim
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РИМ — Италиянинг пойтахти. Рим провинцияси ва Лацио вилоятининг маъмурий маркази. Р.нинг ғарбий қисмида Ватикан шаҳардавлати жойлашган. Р. — дунёда энг қад. ва тарихий ҳамда маданий ёдгорликларга бой шаҳарлардан бўлиб, «мангу шаҳар» номини олган. Шаҳар вулканик келиб чиққан сертепа текисликда, Тибр дарёсининг ҳар икки сохилида, унинг Тиррен денгизига қуйилиш ерида жойлашган. Икдими Ўрта денгизга хос икдим, янв.нинг ўртача траси 6,8°, июлники 26°. Йиллик ёғин 500 мм дан зиёд (асосан, кузда ёғади). Қишда совуқ трамонтана, езда қуруқ ва иссиқ сирокко шамоллари эсади. Р. — Италиянинг аҳолиси энг кўп шаҳри, 2,4 млн. киши (2001). 19-а.гача аҳолиси секин кўпайган, 1871 й.да Р. Италия қироллиги пойтахти деб эълон қилингач, аҳоли тез суръатларда ўсди.
«Р.» номи шаҳарнинг афсонавий асосчиларидан бир бўлган Ромул номи б-н боғлиқ. Қад. манбаларга асосан Р.га мил. ав. 754—753 й.ларда асос солинган. Кичикроқ шаҳардавлат ҳисобланган Р. Апеннин я.о., кейинроқ атрофдаги ҳудудларни секинаста ўзига бўйсундирган ҳолда Ўрта денгиз бўйидаги улкан Қад. Рим давлатининг пойтахтига айланди (қ. Рим, Қадимги Рим). Антик Р. йирик шаҳар бўлиб, ўзининг жуда кўп ибодатхона, сарой, йўллари ва ҳ.к. б-н машҳур бўлган. Константин I томонидан пойтахтнинг Константинополь ш.га кўчирилишига (330 й.) боғлиқ равишда Р. ўзининг аввалги сиёсий мавқеини йўқотди. Шаҳар Византия б-н остготлар ўртасидаги урушда айниқса вайрон қилинди. 552 й.дан Р. Византия ҳукумронлиги остига ўтди. 568 й.дан 8-а. ўрталаригача шаҳарни рим епископлари — папалар бошқардилар. 756 й.дан Папаликнинг пойтахти бўлгач, шаҳар Ғарбий Европанинг сиёсийдиний марказига, Рим папаларининг қароргоҳига айланди. Ўрта асрлар давомида Р. учун Папа ҳокимияти ва «Муқаддас Рим империяси» императорлари ўртасида кураш давом этган. 11 —12-а.ларда Р.да вайрон этилган антик бинолар ўрнида қасрлар, черков қурилишлари бошлаб юборилди. 1143 й.да Папа ҳокимиятига қарши қўзғолонлар натижасида Р.да республика ўрнатилди. Ўрта аср Р.ининг ҳаёти унинг католик дунёси маркази бўлганлиги б-н бевосита боғлиқ бўлган. Бу ерда «Муқаддас Рим империяси» императорларига тож кийдириш маросимлари ўтказилган. 1309 й.да Папалар қароргоҳининг Р.дан Авиньон ш.га кўчирилишига боғлиқ ҳолда шаҳарда савдоҳунармандчилик ривожланиб борди. 15—16-а.ларда Уйғониш даврига келиб Р. янада равнақ топди. Р.даги кўплаб рассом, меъмор ва б. ижод ахлининг фаолияти айнан шу давр б-н боғлиқ. 1798— 99 й.ларда 1Рим республикасининг, 1848—49 й.ларда Рим республикасининг маркази. 1871 й. 26 янв.дан Р. — Италия қироллиги пойтахти. 1943—44 й.ларда немис фашистлари қўшини Р.ни босиб олди, 1944 й.да улардан озод қилинди. 1946 й.дан Италия Республикаси пойтахти.
P. — мамлакатнинг муҳим саноат, молиявий, илмий ва маданий маркази. Италияда энг йирик транспорт йўлларининг тугуни. Халқаро аҳамиятга эга 2 та аэропорт бор. Метрополитен курилган (1927—38). Саноатнинг етакчи тармоғи — машинасозлик (асосан, электротехника, редиоэлектроника, приборсозлик). Киме, фармацевтика, полиграфия, тикувчилик, озиқ-овқат, мебель саноати корхоналари мавжуд. Курилиш материаллари ишлаб чиқарилади. Р. — кино саноати маркази сифатида ҳам машхур. Бадиий ҳунармандчилик (керамика, кумуш буюмлар ясаш ва б.) ривожланган. Шаҳарда маъмурий бошқарув ва ҳукумат идоралари, сиёсий партияларнинг бошқарув органлари, йирик банклар, савдо ва суғурта компаниялари, хорижий фирмаларнинг идоралари, халқаро ташкилотларнинг штабквартиралари жойлашган. Музейлар, жумладан, Миллий Рим музейи, Ватикан музейлари, Миллий галерея, опера ва драма театрлари, консерватория, астрономия расадхонаси, ун-т (1303), академиялар, илмий муассасалар, кутубхоналар бор.
Меъморий ёдгорликлар шаҳарнинг 3 минг йиллик тарихини, унинг мураккаб ва такрорланмас шаҳар эканлигини акс эттириб туради. Шаҳарнинг хушманзара тепаликларда жойлашганлиги, баҳайбат иморатлар харобалари ва турли даврларга оид мухташам саройлар, черковлар, фаввора, монументлар ва манзарали ҳайкалларнинг кўплиги, майдонларнинг ранг-баранглиги б-н ҳам у ўзига хосдир. Қад. Рим меъморий ёдгорликлари (Форум, Колизей, Пантеон), Уйғониш даври ва барокко услубига мансуб иншоотлар (Канчеллерия, Франезия, Барберини палаццолари, Пьяцца, Навон, вилла ва б.) Р.ни безаб туради. 4—6-а.ларда Р.да черков базиликалари, 11—13-а.да роман услубига хос иншоотлар қуридди. Уларда кўпроқ роман услуби б-н антик меъморлик тамойиллари уйғунлашиб, итальян роман меъморлигининг ўзига хос хусусиятлари шаклланди. 13—14-а.ларда Р. меъморлигида готика услуби намуналари пайдо бўлди. 15-а. ИлкУйғониш даври меъморлиги равнақ топди. 16— 17-а.ларда барокко услубига хос тамойиллар такомиллашди. Иншоотларнинг кенг кўламлиги ва маҳобатлилиги, серҳашамлигига аҳамият берилди. 18-а. ўрталарида Р. меъморлигида классицизмнинг илк намуналари юзага келди. Кўча ва майдонлар классицизм руҳига мослаб реконструкция қилинди. 20-а. бошларида Р. меъморлигида модернизм таъсири сезилди, шаҳарнинг империя давридаги улуғворлигини тиклашга ҳаракат қилинди. Замонавий қурилиш материалларидан фойдаланишга кўпроқ аҳамият берилди. Анъанавий меъморлик элементларини ўзида мужассам этган янги замонавий бинолар шаҳар чеккаларида барпо қилина бошланди.
Р. — халқаро туризмнинг энг йирик марказларидан (йилига 3 млн.дан ортиқ турист келибкетади). Шаҳарда дунё аҳамиятига эга бўлган ноёб санъат бойликлари сақланмокда. Р.да кўпгина халқаро конференциялар ўтказилади. 1960 й.да 17олимпиада ўйинлари бўлиб ўтган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.