Rous

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 273–275-b. — ziyouz.com

Rous (Rous), Raus Frensis Peyton (1879.5.10, Baltimor — 1970.16.2, Nyu-York) — amerikalik patolog va onkolog. AQŞ Milliy FA a'zosi. Jons Xopkins un-ti tibbiyot maktabini tugatgan. 1909 y.dan Nyu-Yorkdagi tibbiy tadqiqot in-tida işlagan, 1945 y.dan şu intning faxriy a'zosi. U tovuqlarda sarkoma paydo qiladigan onkogen viruslarni kaşf etgan. Ösmalar etiologiyasi va patogenezida viruslar va kanserogen moddalar rolini tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1966).

ROFE ibn LAYS QÖZĞOLONI (806— 810) — Movarounnahr va Xurosonda abbosiylar xalifaligiga qarşi kötarilgan qözğolon. Unga Nasr ibn Sayyo'rning nabirasi, buxorxudot Tuğşodaning kuyovi Rofe ibn Lays boşçilik qilgan.

Qözğolonga Xuroson va Movarounnahr noibi Ali ibn Isoning mahalliy xalqqa nisbatan ötkazayotgan zulmi sabab bölgan. Unda mahalliy dehqonlar, kaşovarzlar va kadivarlar, turk qabilalari (qarluqlar va b.) hamda ayrim arab zodagonlari faol qatnaşgan. Qözğolon 2 bosqiçdan iborat bölgan. Tabariyning yozişiça, qözğolon boşlanişiga maişiy holatlar (nufuzli arab oqsuyaklari örtasidagi özaro kelişmovçilik va b.) bahona bölgan. Qözğolonning 1bosqiçida özi arab va Xuroson noibining mehtari bölgan Rofe ibn Laysning xarakatga yetakçilik qilişi uning qözğolonçilar örtasida nufuzi ortişiga olib kelgan. Janglarda Rofe ibn Lays guruhi Samarqand hokimi Sulaymon ibn Humayd (806)ni va Şoş turklaridan iborat maxsus guruh noibning öğli Iso ibn Ali (807 y. sent.)ni öldirgaç, qözğolon avj olib ketgan va Samarqanddan taşqari Buxoro, Xorazm, Şoş, Xöjand, Usruşona, Nasaf, Çağoniyon, Xuttalon, Balx va Toxaristonga keng yoyilgan. Buxorodagi qözğolonga Rofe ibn Laysning ukasi Başir ibn Lays, Iştixondagi qözğolonga esa Ujayf ibn Anbas boşçilik qilgan. Qözğolon kölamining tobora kengayib borişidan çöçigan xalifa Horun arRaşid 300 ming kişilik qöşinni Harsama ibn Ayyon boşçiligida Xurosonga jönatgan (807 y. oxiri). Harsama Marv va Amul orkali Buxoroga keladi va şiddatli janglardan söng uni egallaydi (809). Başir ibn Lays qölga olinib, Tusda qiynab öldirilgan. Keyinçalik Horun arRaşid öğli — Ma'mun b-n birga qözğolonçilarga qarşi qöşin tortib kelgan. Biroq Tuyega yetib kelgaç, xastalanib vafot etgan (809 y. mart). Xuroson noibi bölib olgan Ma'mun turli yöllar b-n qözğolonni bostirişga intilgan.

Rofe ibn Lays Samarqandda mustahkam örnaşib, unda mudofaa devorlari kurdirgan. U qarlukdar, töqqiz öğuzlar va b. turk qabilalaridan ham yordam söragan. Ma'mun mahalliy mulkdor Somonxudotnpng nabiralari — Nuh, Ahmad, Yahyo va Ilyos ibn Asadga maktub yuborib, laşkarboşi Xarsama ibn Ayyonning qözğolonçilarga qarşi kuraşida madad berişini söraydi.

Bal'amiyning aytişiça, Ma'mun Xuroson va Movarounnaxr aholisini bir yil xiroj tölaşdan butunlay ozod qilib, xiroj miqdorini 1/4 qismga kamaytirgan. Ma'munning akasi — xalifa Amin b-n hokimiyat uçun bölgan kuraşlarda mahalliy tabaqa zodagonlari Ma'munni qöllabquvvatlaydi. Lekin şu paytdan boşlab qözğolon susayadi va uning 2bosqiçi boşlanadi. Narşaxiynpnt yozişiça, Asad öğillarining da'vatiga köra, Rofe ibn Lays dastlab Xarsama b-n sulh tuzgan va ular örtasida qudaandaçilik vujudga kelgan. Samarqandda Rofe ibn Lays va uning tarafdorlari öz xohişlari b-n taslim bölgaç (809 y. okt.), qözğolondan arab va mahalliy zodagonlar çetlaşgan. Yölboşçilarsiz qolgan qözğolon tez orada butunlay bostirilgan (810). Rofe ibn Laysning keyingi taqsiri haqida bir-biriga zid turli fikrlar (yangi xalifaning saroyida xizmat qilişdan tortib to qatl qilinişigaça kabi) mavjud.

R.i.L.q. Movarounnaxr va Xurosonda xalifalik hokimiyati inqirozining tezlaşuvi hamda somoniylar sulolasi vakillari Nuh ibn Asadii Samarqand, Axmad ibn Asadni Farğona (Narşaxiyning yozişiça, Marv), Yahyo ibn Asadni Çoç va Usruşona, Ilyos ibn Asadni Hirot amirlari bulişi (817)ga imkon yaratdi. Tohiriylar sulolasi

ning asosçisi Tohir ibn Husayp esa Xuroson amiri bölgan (821).

Manba: Istoriya atTabari, T., 1987; Narşaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.

Qahramon Rajabov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

РОУС (Rous), Раус Фрэнсис Пейтон (1879.5.10, Балтимор — 1970.16.2, Нью-Йорк) — америкалик патолог ва онколог. АҚШ Миллий ФА аъзоси. Жонс Хопкинс ун-ти тиббиёт мактабини тугатган. 1909 й.дан Нью-Йоркдаги тиббий тадқиқот ин-тида ишлаган, 1945 й.дан шу интнинг фахрий аъзоси. У товуқларда саркома пайдо қиладиган онкоген вирусларни кашф этган. Ўсмалар этиологияси ва патогенезида вируслар ва канцероген моддалар ролини тадқиқ этган. Нобель мукофоти лауреати (1966).

РОФЕ ибн ЛАЙС ҚЎЗҒОЛОНИ (806— 810) — Мовароуннаҳр ва Хуросонда аббосийлар халифалигига қарши кўтарилган қўзғолон. Унга Наср ибн Сайё’рнинг набираси, бухорхудот Туғшоданинг куёви Рофе ибн Лайс бошчилик қилган.

Қўзғолонга Хуросон ва Мовароуннаҳр ноиби Али ибн Исонинг маҳаллий халққа нисбатан ўтказаётган зулми сабаб бўлган. Унда маҳаллий деҳқонлар, кашоварзлар ва кадиварлар, турк қабилалари (қарлуқлар ва б.) ҳамда айрим араб зодагонлари фаол қатнашган. Қўзғолон 2 босқичдан иборат бўлган. Табарийнинг ёзишича, қўзғолон бошланишига маиший ҳолатлар (нуфузли араб оқсуяклари ўртасидаги ўзаро келишмовчилик ва б.) баҳона бўлган. Қўзғолоннинг 1босқичида ўзи араб ва Хуросон ноибининг меҳтари бўлган Рофе ибн Лайснинг харакатга етакчилик қилиши унинг қўзғолончилар ўртасида нуфузи ортишига олиб келган. Жангларда Рофе ибн Лайс гуруҳи Самарқанд ҳокими Сулаймон ибн Ҳумайд (806)ни ва Шош туркларидан иборат махсус гуруҳ ноибнинг ўғли Исо ибн Али (807 й. сент.)ни ўлдиргач, қўзғолон авж олиб кетган ва Самарқанддан ташқари Бухоро, Хоразм, Шош, Хўжанд, Усрушона, Насаф, Чағониён, Хутталон, Балх ва Тохаристонга кенг ёйилган. Бухородаги қўзғолонга Рофе ибн Лайснинг укаси Башир ибн Лайс, Иштихондаги қўзғолонга эса Ужайф ибн Анбас бошчилик қилган. Қўзғолон кўламининг тобора кенгайиб боришидан чўчиган халифа Ҳорун арРашид 300 минг кишилик қўшинни Ҳарсама ибн Айён бошчилигида Хуросонга жўнатган (807 й. охири). Ҳарсама Марв ва Амул оркали Бухорога келади ва шиддатли жанглардан сўнг уни эгаллайди (809). Башир ибн Лайс қўлга олиниб, Тусда қийнаб ўлдирилган. Кейинчалик Ҳорун арРашид ўғли — Маъмун б-н бирга қўзғолончиларга қарши қўшин тортиб келган. Бироқ Туега етиб келгач, хасталаниб вафот этган (809 й. март). Хуросон ноиби бўлиб олган Маъмун турли йўллар б-н қўзғолонни бостиришга интилган.

Рофе ибн Лайс Самарқандда мустаҳкам ўрнашиб, унда мудофаа деворлари курдирган. У қарлукдар, тўққиз ўғузлар ва б. турк қабилаларидан ҳам ёрдам сўраган. Маъмун маҳаллий мулкдор Сомонхудотнпнг набиралари — Нуҳ, Аҳмад, Яҳё ва Илёс ибн Асадга мактуб юбориб, лашкарбоши Харсама ибн Айённинг қўзғолончиларга қарши курашида мадад беришини сўрайди.

Балъамийнинг айтишича, Маъмун Хуросон ва Мовароуннахр аҳолисини бир йил хирож тўлашдан бутунлай озод қилиб, хирож миқдорини 1/4 қисмга камайтирган. Маъмуннинг акаси — халифа Амин б-н ҳокимият учун бўлган курашларда маҳаллий табақа зодагонлари Маъмунни қўллабқувватлайди. Лекин шу пайтдан бошлаб қўзғолон сусаяди ва унинг 2босқичи бошланади. Наршахийнпнт ёзишича, Асад ўғилларининг даъватига кўра, Рофе ибн Лайс дастлаб Харсама б-н сулҳ тузган ва улар ўртасида қудаандачилик вужудга келган. Самарқандда Рофе ибн Лайс ва унинг тарафдорлари ўз хоҳишлари б-н таслим бўлгач (809 й. окт.), қўзғолондан араб ва маҳаллий зодагонлар четлашган. Йўлбошчиларсиз қолган қўзғолон тез орада бутунлай бостирилган (810). Рофе ибн Лайснинг кейинги тақцири ҳақида бир-бирига зид турли фикрлар (янги халифанинг саройида хизмат қилишдан тортиб то қатл қилинишигача каби) мавжуд.

Р.и.Л.қ. Мовароуннахр ва Хуросонда халифалик ҳокимияти инқирозининг тезлашуви ҳамда сомонийлар сулоласи вакиллари Нуҳ ибн Асадии Самарқанд, Ахмад ибн Асадни Фарғона (Наршахийнинг ёзишича, Марв), Яҳё ибн Асадни Чоч ва Усрушона, Илёс ибн Асадни Ҳирот амирлари булиши (817)га имкон яратди. Тоҳирийлар сулоласи

нинг асосчиси Тоҳир ибн Ҳусайп эса Хуросон амири бўлган (821).

Манба: История атТабари, Т., 1987; Наршахий, Бухоро тарихи, Т., 1966.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.