Ryazan viloyati

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 318-b. — ziyouz.com

Ryazan viloyati — RF tarkibidagi viloyat. 1937 y. 26 sent.da taşkil etilgan. Rossiya Yevropa qismining markazida joylaşgan. Markaziy federal okrugiga kiradi. Mayd. 39,6 ming km2. Aholisi 1228 ming kişi (2002), asosan, ruslar (96,1%), şuningdek, ukrain (1,2%), mordva (0,6%) va b. millat vakillari (2,1%) ham yaşaydi. Şahar aholisi — 68,9%. 25 ma'muriy tuman, 12 şahar va 26 şaharçadan iborat. Markazi — Ryazan ş. Boşqa yirik şaharlari: Skopin, Kasimov.

Viloyat Oka daryosining örta va quyi qismlarida joylaşgan, yer yuzasi tekislik. Şim. qismi Meşçyora pasttekisligi hududida (bal. 80—130 m), Okaning öng sohilida OkaDon tekisligi (eng baland joyi 180 m). Ğarbiy qismi Örta Rossiya qirlari b-n band (eng baland joyi 236 m). Ohaktoş, gil, kum, qönğir kumir, torf konlari bor.

Iqlimi mö'tadil kontinental. Yanv. ning örtaça trasi —11°, iyulniki 19°. Yillik yoğin 550 mm (asosan, yezda yoğadi). Vegetatsiya davri 180 kun. Asosiy daryosi — Oka va uning irmoqlari (Pra, Gus, Pronya, Para, Mokşa, Ranova, Sna). Meşçyora pasttekisligida Dubovoye, Velikoye, Çyornoye, Beloye va b. köllari bor. Tuproği podzol, sur tusli örmon tuproği, qoratuproq. Hududining 35% örmon. Tiyin, tulki, quyon, böri, qobon, los yaşaydi. Viloyat hududida Meşçyora milliy boği, Oka qöriqxonasi joylaşgan.

Sanoatining asosiy tarmoklari: elektroenergetika, neftni qayta işlaş, kimyo (kimyo tolasi va iplari), maşinasozlik (Rossiyada işlab çiqariladigan metall kesuvçi stanoklarning 9%; televizorlarning 18%; kartoşka qaziş kombaynlari, hisoblaş texnika vositalari), töqimaçilik sanoatlari mavjud. Yirik korxonalari: neftni qayta işlaş, stanoksozlik zdlari, «ViskoR» (kimyo tolasi va iplar), hisoblaş analitik maşinalari korxonasi, avtoagregatlar zdi, «Safyan» (kön mahsulotlari), «Kombayn», «Korteks» (ipak gazlamalar) korxonalari, Ryazan radio zdi. Ryazan issiqlik elektr stansiyasi va b. işlab turibdi.

Q.x. ning muhim tarmoği — göştsut yönalişdagi çorvaçilik. kramol, qöy, çöçqa, parranda boqiladi. Nasldor yilqiçilik rivojlangan (2 ot z-di bor). Arpa, buğdoy, suli, kand lavlagi, yemxaşak ekinlari ekiladi, meva va rezavor meva yetiştiriladi. Oka, Mokşa, Sna daryolarida kema qatnaydi. T.y. uzunligi — 943 km. Avtomobil yöllar uz. 6475 km (1997). 4 oliy öquv yurti, i.t. instituta, 3 teatr, 8 muzey (şu jumladan, tarixiyme'moriy muzeyqöriqxonasi, Konstantinovo qişloğida S.A.Yesenin adabiy memorial muzeyi), 20 dan ziyod sanatoriy, kurort va dam oliş uylari (şu jumladan, Solotça iqlim kurorti) bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

РЯЗАНЬ ВИЛОЯТИ — РФ таркибидаги вилоят. 1937 й. 26 сент.да ташкил этилган. Россия Европа қисмининг марказида жойлашган. Марказий федерал округига киради. Майд. 39,6 минг км2. Аҳолиси 1228 минг киши (2002), асосан, руслар (96,1%), шунингдек, украин (1,2%), мордва (0,6%) ва б. миллат вакиллари (2,1%) ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси — 68,9%. 25 маъмурий туман, 12 шаҳар ва 26 шаҳарчадан иборат. Маркази — Рязань ш. Бошқа йирик шаҳарлари: Скопин, Касимов.

Вилоят Ока дарёсининг ўрта ва қуйи қисмларида жойлашган, ер юзаси текислик. Шим. қисми Мешчёра пасттекислиги ҳудудида (бал. 80—130 м), Оканинг ўнг соҳилида ОкаДон текислиги (энг баланд жойи 180 м). Ғарбий қисми Ўрта Россия қирлари б-н банд (энг баланд жойи 236 м). Оҳактош, гил, кум, қўнғир кумир, торф конлари бор.

Иқлими мўътадил континентал. Янв. нинг ўртача траси —11°, июлники 19°. Йиллик ёғин 550 мм (асосан, езда ёғади). Вегетация даври 180 кун. Асосий дарёси — Ока ва унинг ирмоқлари (Пра, Гусь, Проня, Пара, Мокша, Ранова, Цна). Мешчёра пасттекислигида Дубовое, Великое, Чёрное, Белое ва б. кўллари бор. Тупроғи подзол, сур тусли ўрмон тупроғи, қоратупроқ. Ҳудудининг 35% ўрмон. Тийин, тулки, қуён, бўри, қобон, лось яшайди. Вилоят ҳудудида Мешчёра миллий боғи, Ока қўриқхонаси жойлашган.

Саноатининг асосий тармоклари: электроэнергетика, нефтни қайта ишлаш, кимё (кимё толаси ва иплари), машинасозлик (Россияда ишлаб чиқариладиган металл кесувчи станокларнинг 9%; телевизорларнинг 18%; картошка қазиш комбайнлари, ҳисоблаш техника воситалари), тўқимачилик саноатлари мавжуд. Йирик корхоналари: нефтни қайта ишлаш, станоксозлик здлари, «ВискоР» (кимё толаси ва иплар), ҳисоблаш аналитик машиналари корхонаси, автоагрегатлар зди, «Сафьян» (кўн маҳсулотлари), «Комбайн», «Кортекс» (ипак газламалар) корхоналари, Рязань радио зди. Рязань иссиқлик электр станцияси ва б. ишлаб турибди.

Қ.х. нинг муҳим тармоғи — гўштсут йўналишдаги чорвачилик. крамол, қўй, чўчқа, парранда боқилади. Наслдор йилқичилик ривожланган (2 от з-ди бор). Арпа, буғдой, сули, канд лавлаги, емхашак экинлари экилади, мева ва резавор мева етиштирилади. Ока, Мокша, Цна дарёларида кема қатнайди. Т.й. узунлиги — 943 км. Автомобиль йўллар уз. 6475 км (1997). 4 олий ўқув юрти, и.т. института, 3 театр, 8 музей (шу жумладан, тарихиймеъморий музейқўриқхонаси, Константиново қишлоғида С.А.Есенин адабий мемориал музейи), 20 дан зиёд санаторий, курорт ва дам олиш уйлари (шу жумладан, Солотча иқлим курорти) бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.