Saavedra Migel de Servantes
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 317–318-b. — ziyouz.com
Servantes Saavedra Migel de SERVANTES Saavedra (Cervantes Saavedra) Migel de (1547, 9.10, AlkaladeEnares — 1616.23.4, Madrid) — ispan yozuvçisi. Iyezuitlarning Valyadolida ş.dagi kollegiyasida (1557—61), keyin Madridda tahsil körgan. Papa muridlari b-n birga 1569 y.da Italiyaga borgan. Yevropa floti ning Lepanto yaqinida turklarga qar şi olib borgan jangida (1571 y. 7 okt.) yaralangan; vataniga qaytişda (1575) dengiz qaroqçilari qöliga tuşib, Jazoirda 5 y. asirlikda yaşagan.
S 1585 y. Madridda naşr etilgan «Galateya» romani b-n tanilgan. Şundan keyin u garçand 20—30 ta pyesa yozgan bölsada, bu asarlar izsiz ketgan. Qalam haqi evaziga turmuş tebrata olmagan S. 1587 y.da Sevilyaga köçib borib, 1603 y.gaça dastlab harbiy, keyin oddiy fuqaro sifatida xizmat qilgan. Ispaniyaning eng yirik portlarida yaşaş va turli tabaqadagi kişilar b-n muloqotda böliş uning sönggi davr ijodiga katta ta'sir ötkazgan. 1602 y. Sevilya qamoqxonasida boşlagan «Don Kixot» romani (1-qismi) naşr etilişi b-noq (1603) S. Yevropa miqyosida maşhur bölib ketadi. Romanning katta şovşuv qozonganiga havas va hasad qilgan A. Fernandes de Avelyaneda taxallusli qalamkaş 1614 y.da «Don Kixot»ning soxta davomini yozib, naşr etadi. Bundan ğazablangan S. 1615 y.da romanning haqiqiy davomi — 2-qismini e'lon qiladi. S. «Don Kixot»ning har ikkala qismi orasida «Pandnoma hikoyalar» (1613) va «Parnasga sayohat» dostoni (1614)ni yozgan. «Persiles va Sixizmundaning sarguzaştlari» (1617 y. naşr etilgan) romani esa S.ning xastalik paytida yozib tugatgan sönggi asaridir. Umrining aksar qismi xorlik va zorlikda keçgan S. ölimi oldida rohiblikka ötgan.
S.ning adabiy merosida hajviy va işqiy şe'rlar, işqiy qahramonlik va hayotiymaişiy mavzudagi drama va komediyalar hamda köplab hikoyalar mavjud. Bu asarlarga xos eng muhim holat va vaziyatlar, niyat va ğoyalar «Don Kixot»da özining yorqin badiiy tajassumini topgan. Asardagi taqdir b-n murosa qila olmaydigan, har qanday adolatsizlikka qarşi kuraşga şay bölgan qahramon obrazi öz iddizlari b-n 16-a.dagi ispan «yangi ritsar romanlari», şuningdek, Italiyadagi Uyğoniş davri dostonlari va çöponlar xaqidagi köplab hikoyalarga borib taqaladi. Ammo S. bu asarlarga xos qahramon obrazini yaratiş an'analarini davom ettirişni emas, balki özi yaşagan davrda keng tarqalgan «yangi ritsar romanlari» ustidan kulişni, ularga parodiya qilişni öziga maqsad qilib olgan. Ayni paytda S. voqelikka realist yozuvçi sifatida yondaşib, insonparvarlik ğoyalarini tarannum qilgan.
«Don Kixot» 19—20-a.larga kelib olamşumul şuhrat qozondi. Xuddi şu davrlarda asarning tragikomik va umuminsoniy ahamiyati ilk bor kaşf etildi; unda tasvirlangan ideal va real qodisalar, soxta qahramonlik b-n haqiqiy jasorat, orzuarmon b-n real voqelik örtasidagi keskin farq şu asrlarda keçgan ijtimoiy pörtanalar va hayotiy vaziyatlardagi tanazzul mohiyatini özida ifodalaş qudratiga ega böldi. Uşbu roman asosida jahonning köpgina mamlakatlarida sahna (opera, balet, drama), kino (kinofilm, teleserial), musiqa (fantastik variatsiyalar) va tasviriy san'at (qaykal va b.) asarlari yaratilgan.
As: Don Kixotning sarguzaştlari, T., 1990.
Ad.: Frank B., Servantes, M., 1960; Dias — Plaxa G., Ot Servantesa do naşix dney, M., 1981.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕРВАНТЕС Сааведра (Cervantes Saavedra) Мигель де (1547, 9.10, АлькаладеЭнарес — 1616.23.4, Мадрид) — испан ёзувчиси. Иезуитларнинг Вальядолида ш.даги коллегиясида (1557—61), кейин Мадридда таҳсил кўрган. Папа муридлари б-н бирга 1569 й.да Италияга борган. Европа флоти нинг Лепанто яқинида туркларга қар ши олиб борган жангида (1571 й. 7 окт.) яраланган; ватанига қайтишда (1575) денгиз қароқчилари қўлига тушиб, Жазоирда 5 й. асирликда яшаган.
С 1585 й. Мадридда нашр этилган «Галатея» романи б-н танилган. Шундан кейин у гарчанд 20—30 та пьеса ёзган бўлсада, бу асарлар изсиз кетган. Қалам ҳақи эвазига турмуш тебрата олмаган С. 1587 й.да Севильяга кўчиб бориб, 1603 й.гача дастлаб ҳарбий, кейин оддий фуқаро сифатида хизмат қилган. Испаниянинг энг йирик портларида яшаш ва турли табақадаги кишилар б-н мулоқотда бўлиш унинг сўнгги давр ижодига катта таъсир ўтказган. 1602 й. Севилья қамоқхонасида бошлаган «Дон Кихот» романи (1-қисми) нашр этилиши б-ноқ (1603) С. Европа миқёсида машҳур бўлиб кетади. Романнинг катта шовшув қозонганига ҳавас ва ҳасад қилган А. Фернандес де Авельянеда тахаллусли қаламкаш 1614 й.да «Дон Кихот»нинг сохта давомини ёзиб, нашр этади. Бундан ғазабланган С. 1615 й.да романнинг ҳақиқий давоми — 2-қисмини эълон қилади. С. «Дон Кихот»нинг ҳар иккала қисми орасида «Панднома ҳикоялар» (1613) ва «Парнасга саёҳат» достони (1614)ни ёзган. «Персилес ва Сихизмунданинг саргузаштлари» (1617 й. нашр этилган) романи эса С.нинг хасталик пайтида ёзиб тугатган сўнгги асаридир. Умрининг аксар қисми хорлик ва зорликда кечган С. ўлими олдида роҳибликка ўтган.
С.нинг адабий меросида ҳажвий ва ишқий шеърлар, ишқий қаҳрамонлик ва ҳаётиймаиший мавзудаги драма ва комедиялар ҳамда кўплаб ҳикоялар мавжуд. Бу асарларга хос энг муҳим ҳолат ва вазиятлар, ният ва ғоялар «Дон Кихот»да ўзининг ёрқин бадиий тажассумини топган. Асардаги тақдир б-н муроса қила олмайдиган, ҳар қандай адолатсизликка қарши курашга шай бўлган қаҳрамон образи ўз иддизлари б-н 16-а.даги испан «янги рицарь романлари», шунингдек, Италиядаги Уйғониш даври достонлари ва чўпонлар хақидаги кўплаб ҳикояларга бориб тақалади. Аммо С. бу асарларга хос қаҳрамон образини яратиш анъаналарини давом эттиришни эмас, балки ўзи яшаган даврда кенг тарқалган «янги рицарь романлари» устидан кулишни, уларга пародия қилишни ўзига мақсад қилиб олган. Айни пайтда С. воқеликка реалист ёзувчи сифатида ёндашиб, инсонпарварлик ғояларини тараннум қилган.
«Дон Кихот» 19—20-а.ларга келиб оламшумул шуҳрат қозонди. Худди шу даврларда асарнинг трагикомик ва умуминсоний аҳамияти илк бор кашф этилди; унда тасвирланган идеал ва реал қодисалар, сохта қаҳрамонлик б-н ҳақиқий жасорат, орзуармон б-н реал воқелик ўртасидаги кескин фарқ шу асрларда кечган ижтимоий пўртаналар ва ҳаётий вазиятлардаги таназзул моҳиятини ўзида ифодалаш қудратига эга бўлди. Ушбу роман асосида жаҳоннинг кўпгина мамлакатларида саҳна (опера, балет, драма), кино (кинофильм, телесериал), мусиқа (фантастик вариациялар) ва тасвирий санъат (қайкал ва б.) асарлари яратилган.
Ас: Дон Кихотнинг саргузаштлари, Т., 1990.
Ад.: Франк Б., Сервантес, М., 1960; Диас — Плаха Г., От Сервантеса до наших дней, М., 1981.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.