Sabab va oqibat
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 3-b. — ziyouz.com
Sabab va oqibat — narsa va hodisalar örtasidagi umumiy zaruriy aloqani ifodalovçi tuşunçalar. Hodisalar zanjirida özidan boşqa yana bir hodisani keltirib çiqaradigani sabab , paydo bölgan hodisa esa oqibat deyiladi.
S. va o. örtasidagi aloqadorlik sababiyat sanaladi. Sabab, birinçidan, vaqt jihatdan oqibatdan oldin keladi, ikkinçidan, oqibatni tuğdiruvçi, ya'ni oqibatning vujudga kelişida zaruriy şart bölib xizmat qiladi. Mac, farzandning sababçisi ota-ona. Farzand ota-onadan ilgari dunyoga kelişi mumkin emas, ya'ni ota-ona şu farzandning vujudga kelişidagi zaruriy şart hisoblanadi. Sabablar turli köriniş, şakl va holatlarda namoyon bölişi mumkin. Falsafa tarixida narsa va hodisalar özaro sababiy boğlanişda deb biluvçilar deterministlar (q. Determinizm), buni inkor etuvçilar indeterministlar (q. Indeterminizm) deb ataladi. Sababning asosiy va asosiy bölmagan, taşki va içki, obyektiv va subyektiv şakllari bor. Sabab oqibatni vujudga keltirganidek, oqibat ham sababga ta'sir körsatişi mumkin. S. va o. aloqadorligi böyiça Aristotel, Forobiy, Ibn Sinolar maxsus asarlar yozişgan. Diniy ta'limotlarda esa, birlamçi sabab yoki hamma narsaning sababçisi xudo deb ta'kidlanadi.
Q.: Determinizm, Indeterminizm
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САБАБ ВА ОҚИБАТ — нарса ва ҳодисалар ўртасидаги умумий зарурий алоқани ифодаловчи тушунчалар. Ҳодисалар занжирида ўзидан бошқа яна бир ҳодисани келтириб чиқарадигани сабаб , пайдо бўлган ҳодиса эса оқибат дейилади.
С. ва о. ўртасидаги алоқадорлик сабабият саналади. Сабаб, биринчидан, вақт жиҳатдан оқибатдан олдин келади, иккинчидан, оқибатни туғдирувчи, яъни оқибатнинг вужудга келишида зарурий шарт бўлиб хизмат қилади. Mac, фарзанднинг сабабчиси ота-она. Фарзанд ота-онадан илгари дунёга келиши мумкин эмас, яъни ота-она шу фарзанднинг вужудга келишидаги зарурий шарт ҳисобланади. Сабаблар турли кўриниш, шакл ва ҳолатларда намоён бўлиши мумкин. Фалсафа тарихида нарса ва ҳодисалар ўзаро сабабий боғланишда деб билувчилар детерминистлар (қ. Детерминизм), буни инкор этувчилар индетерминистлар (қ. Индетерминизм) деб аталади. Сабабнинг асосий ва асосий бўлмаган, ташки ва ички, объектив ва субъектив шакллари бор. Сабаб оқибатни вужудга келтирганидек, оқибат ҳам сабабга таъсир кўрсатиши мумкин. С. ва о. алоқадорлиги бўйича Аристотель, Форобий, Ибн Синолар махсус асарлар ёзишган. Диний таълимотларда эса, бирламчи сабаб ёки ҳамма нарсанинг сабабчиси худо деб таъкидланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.