Sahna
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 243–244-b. — ziyouz.com
Sahna — 1) teatr binosining tomoşa körsatiladigan qismi. Birinçi teatr binolari, jumladan, Qad. Xitoy, Hindiston, Turon, Yunonistonda paydo bölib, asrlar davomida özgarib borgan. Hoz. teatrlar, odatda, uç qavatli qutisimon şaklda quriladi. 1-qavati S. osti (tryum)dan iborat. Örta qavati tomoşabinlarga yaqqol körinib, asosiy voqealar şu yerda aks ettiriladi. Bu joy «sahna oynasi» deb yuritiladi. S. maydoni (planşeti), odatda, tomoşa zalidan 0,8—1,1 m baland böladi.
S.ning asosiy çegarasi — pardadan tomoşa zaliga turtib çiqqan old S. (q. Avanssena) oldida yoki ostida orkestr yoki çolğuçilar joylaşadi. Drama teatrlarida bu yerdan ham ayrim voqealarni körsatiş, qahramonlarni çohdan çiqariş yoki unga kiritib yuboriş maqsadida foydalaniladi. Yuqori S örta S. peştokidan boşlanadi. Uning şipi panjaralangan bölib, bu yerda dekoratsiyalarni tuşiribkötaradigan texnik moslamalar örnatilgan. S. tepasida maxsus joylarga S. işçilari, yorituvçilarning bir qismi örnaşadi. S yonida yoki orqa tomonida dekoratsiyalar turadigan «S.çöntagi» deb ataluvçi xonalar ham böladi.
Özbekiston hududidagi Xorazm, Baqtriya, Kuşon, Suğd, Parkana davlatlarida qad. yunon teatriga öxşaş yoki bölmasa şohsupa şaklida örtada kurilgan tomoşagohlar bölganligi ma'lum. Örta asrlarda sozanda, xonanda, raqs va kulgi ustalari — masxara va muqallidlar tomoşa körsatuvçi tarabxonalar, ayvonlar va köşklar paydo bölib, ular S vazifasini ötaşi ham közda tutilgan. 20-a.ga kelib, zamonaviy şakldagi özbek teatri uçun qişki va yozgi teatr binolari qurildi. Astasekin S.ning texnik jixrzlari, pardalari murakkablaşa bordi. Şu kunlarda davlat tasarrufidagi 36 teatr turli körinişdagi binolar va Sta ega. Özbek milliy akademik drama teatri binosi öz joyida qayta qurildi va S.si eng zamonaviy texnik vositalar b-n jihozlandi; 2) keng ma'noda — teatr.
Muhsin Qodirov.
Q.: Avanssena
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САҲНА — 1) театр биносининг томоша кўрсатиладиган қисми. Биринчи театр бинолари, жумладан, Қад. Хитой, Ҳиндистон, Турон, Юнонистонда пайдо бўлиб, асрлар давомида ўзгариб борган. Ҳоз. театрлар, одатда, уч қаватли қутисимон шаклда қурилади. 1-қавати С. ости (трюм)дан иборат. Ўрта қавати томошабинларга яққол кўриниб, асосий воқеалар шу ерда акс эттирилади. Бу жой «саҳна ойнаси» деб юритилади. С. майдони (планшети), одатда, томоша залидан 0,8—1,1 м баланд бўлади.
С.нинг асосий чегараси — пардадан томоша залига туртиб чиққан олд С. (қ. Авансцена) олдида ёки остида оркестр ёки чолғучилар жойлашади. Драма театрларида бу ердан ҳам айрим воқеаларни кўрсатиш, қаҳрамонларни чоҳдан чиқариш ёки унга киритиб юбориш мақсадида фойдаланилади. Юқори С ўрта С. пештокидан бошланади. Унинг шипи панжараланган бўлиб, бу ерда декорацияларни туширибкўтарадиган техник мосламалар ўрнатилган. С. тепасида махсус жойларга С. ишчилари, ёритувчиларнинг бир қисми ўрнашади. С ёнида ёки орқа томонида декорациялар турадиган «С.чўнтаги» деб аталувчи хоналар ҳам бўлади.
Ўзбекистон ҳудудидаги Хоразм, Бақтрия, Кушон, Суғд, Паркана давлатларида қад. юнон театрига ўхшаш ёки бўлмаса шоҳсупа шаклида ўртада курилган томошагоҳлар бўлганлиги маълум. Ўрта асрларда созанда, хонанда, рақс ва кулги усталари — масхара ва муқаллидлар томоша кўрсатувчи тарабхоналар, айвонлар ва кўшклар пайдо бўлиб, улар С вазифасини ўташи ҳам кўзда тутилган. 20-а.га келиб, замонавий шаклдаги ўзбек театри учун қишки ва ёзги театр бинолари қурилди. Астасекин С.нинг техник жихрзлари, пардалари мураккаблаша борди. Шу кунларда давлат тасарруфидаги 36 театр турли кўринишдаги бинолар ва Ста эга. Ўзбек миллий академик драма театри биноси ўз жойида қайта қурилди ва С.си энг замонавий техник воситалар б-н жиҳозланди; 2) кенг маънода — театр.
Муҳсин Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.