Sahroi Kabir

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 245–246-b. — ziyouz.com

Sahroi Kabir (arab. Katta çöl) — Yer yuzidagi eng katta tropik çöl. Afrikaning şim.da. Mayd. 7 mln. km2 dan ziyod (Afrika hududining 25%). Ğarbdan şarqqa 5700 km ga çözilgan, eni 2000 km gaça. S.K.da Marokaş, Tunis, Jazoir. Liviya, Misr, Ğarbiy Sahroi Kabir, Mavritaniya, Mali, Niger, Çad, Sudan davlatlari töliq va qisman joylaşgan. Yer yuzasining 80% tekislikdan iborat bölib, bal. 200—500 m. Şarqiy va şim. qismida berk xavzalar bor, ba'zilarining yer yuzasi dengiz sathidan ança past, mas, Kattara (—133 m), AlFayyum va b. Markazida Axajjar (eng baland joyi Taxat çöqqisi, 3003 m) va Tibasti (eng baland joyi 3415 m, S.K.da eng baland) vulkanik massivlar joylaşgan. S.K.ning landşafti juda xilmaxil. Hududining 70% toşloqli çöl, per, serir, qumli çöl (erg) va şörxoklar b-n band, toğli yerlar ham çaqirtoşlardan iborat. Çölning şim. va şim.şarqiy qismida qum uyumlari şamolda köçib yuradi. Katta maydonlarni kserofit ösimliklar ildizi b-n mustahkamlangan jöyakli kum uyumlari (bal. 200—300 m) egallagan.

S.K. geologik jihatdan AfrikaArabiston platformasining şim.karbiy qismidir. Uning kembriygaça bölgan zamini tomik qismida va NubiyaArabiston qalqonining ğarbiy çekkasida yer yuziga çiqib qolgan. Boşqa joylarida qad. jinslar ustini dengiz yotqiziklari qoplagan. Foydali qazilmalardan neft va gaz, temir va mis rudalari, oltin, volfram, uran konlari bor.

S.K.ning katta qismida tropik, quruq va issiq, şim.da subtropik iqlim. Hududining aksari qismida yil davomida şim.şarqiy passat şamollari esib turadi. Muzlaniş davrida S.K.da iqlim sernamroq bölgan. S.K.ning sohil qismidan boşqa joylarida havo quruq. Yoğin çölning şim. da, asosan, qişda, jan.da yozda yoğadi. Yillik yoğin S.K.ning tekislik qismida 50 mm dan, toğliklarda 100 mm dan kam, çekkalarida 100—200 mm. Içki r-nlarda yillab yoğin yoğmaydi, lekin ayrim vaqtlarda toğlarda jala yoğib sel keladi. Ahajjar va Tibasti toğliklarining tepalarida qişda qisqa muddat qor yoğadi. Havoning sutkali va yillik t-rasi farqi katta. Ayrim joylarda tra 56—58° ga yetadi. Iyul oyining örtaça t-rasi 37,2°, yanv.niki 10°. Kişda hamma qismida keçasi tuproq muzlaydi. Eng past tra (—18°) Tibasti toğida kuzatilgan. Yilning salqin oylarida kuçli şamol (tezligi 50 m/sek. gaça) esib çang va qum böronlari (samum) böladi.

S.K.da oqar suvlar kam. Çölni kesib ötuvçi eng yirik daryo — Nil. Ba'zan kuçli yomğir yoqqandan söng quruq özanlar qisqa muddat suvga töladi. Toğlarda suvi juda minerallaşgan kiçik qoldiq köllar uçraydi. S.K. yer osti suvlariga boy. Buloq va quduklar atrofida vohalar vujudga kelgan. Çölning şim.da yer osti suvlari yer yuziga yaqin, artezian quduği köp.

Tuproği S.K.ning aksari qismida tropik çöl va çala çölga xos oddiy tuproq. Ohakgipsli qatlamlari köp uçraydi. S.K. ösimliklari Golarktika flora oblastiga mansub. Yuksak ösimliklarning 1200 turi mavjud. Ösimliklarining aksari qurğoqçilikka çidamli boşokli ötlar va butazorlardan iborat. Yomğirdan keyin efemerlar usadi. S.K.da ösimlik juda siyrak, kattagina maydonlarda esa umuman ösimlik ösmaydi. S.K.ning şim. qismida Örta dengiz atrofiga xos ösimliklar, jan.da esa akatsiya, yulğun, çakanda va b. ösadi. Toğli yerlarda qad. ösimlik vakillari uçraydi, endemik turlari ham köp. Çöddagi vohalarda va Nil vodiysida xurmo, anjir, zaytun va mevali daraxtlar, sitrus ösimliklar östiriladi, sabzavot yetiştiriladi.

Hayvonot dunyosi Golarktika va Efiopiya zoogerografik oblastlariga mansub, 4000 tur hayvon yaşaydi. Jami hayvon turlarining 40% faqat Afrikada uçraydi, lekin S.K. uçun endemiklari 10—12% dan oşmaydi. Sut emizuvçilarning 60 turi ma'lum. Hayvonlarning aksari qismi tungi hayot keçiradi.

S.K. aholi eng siyrak joylardan. Uning Nil vodiysi va deltasidan taşqari qismida aholi juda kam. Aholi doimiy yaşamaydigan joylar b-n bir qatorda 1 km2 ga 1000 kişi töğri keladigan joylar ham bor. Aholining etnik tarkibi ham xilmaxil. S.K. aholisi qadimdan köçmançi çorvaçilik, foydali yovvoyi ösimlik va mevalarni teriş, vohalarda dehqonçilik qiliş b-n şuğullanadi. Asosan, xurmo östiriladi, donli ekinlar va sabzavot ham yetiştiriladi. Qöy, eçki va tuya boqiladi. Çöl jan.da yirik neft va gaz konlarining topilişi va işga tuşirilişi S.K.ning iqtisodiy ahamiyatini tubdan özgartirib yubordi. Dunyoda neft qazib çiqariladigan yirik r-nlardan biriga aylandi. S.K.ning içki r-nlaridan xom aşyoni taşib çiqiş uçun avtomobil yöllari qurilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САҲРОИ КАБИР (араб. Катта чўл) — Ер юзидаги энг катта тропик чўл. Африканинг шим.да. Майд. 7 млн. км2 дан зиёд (Африка ҳудудининг 25%). Ғарбдан шарққа 5700 км га чўзилган, эни 2000 км гача. С.К.да Марокаш, Тунис, Жазоир. Ливия, Миср, Ғарбий Саҳрои Кабир, Мавритания, Мали, Нигер, Чад, Судан давлатлари тўлиқ ва қисман жойлашган. Ер юзасининг 80% текисликдан иборат бўлиб, бал. 200—500 м. Шарқий ва шим. қисмида берк хавзалар бор, баъзиларининг ер юзаси денгиз сатҳидан анча паст, мас, Каттара (—133 м), АлФайюм ва б. Марказида Ахажжар (энг баланд жойи Тахат чўққиси, 3003 м) ва Тибасти (энг баланд жойи 3415 м, С.К.да энг баланд) вулканик массивлар жойлашган. С.К.нинг ландшафти жуда хилмахил. Ҳудудининг 70% тошлоқли чўл, per, серир, қумли чўл (эрг) ва шўрхоклар б-н банд, тоғли ерлар ҳам чақиртошлардан иборат. Чўлнинг шим. ва шим.шарқий қисмида қум уюмлари шамолда кўчиб юради. Катта майдонларни ксерофит ўсимликлар илдизи б-н мустаҳкамланган жўякли кум уюмлари (бал. 200—300 м) эгаллаган.

С.К. геологик жиҳатдан АфрикаАрабистон платформасининг шим.карбий қисмидир. Унинг кембрийгача бўлган замини томик қисмида ва НубияАрабистон қалқонининг ғарбий чеккасида ер юзига чиқиб қолган. Бошқа жойларида қад. жинслар устини денгиз ётқизиклари қоплаган. Фойдали қазилмалардан нефть ва газ, темир ва мис рудалари, олтин, вольфрам, уран конлари бор.

С.К.нинг катта қисмида тропик, қуруқ ва иссиқ, шим.да субтропик иқлим. Ҳудудининг аксари қисмида йил давомида шим.шарқий пассат шамоллари эсиб туради. Музланиш даврида С.К.да иқлим сернамроқ бўлган. С.К.нинг соҳил қисмидан бошқа жойларида ҳаво қуруқ. Ёғин чўлнинг шим. да, асосан, қишда, жан.да ёзда ёғади. Йиллик ёғин С.К.нинг текислик қисмида 50 мм дан, тоғликларда 100 мм дан кам, чеккаларида 100—200 мм. Ички р-нларда йиллаб ёғин ёғмайди, лекин айрим вақтларда тоғларда жала ёғиб сел келади. Аҳажжар ва Тибасти тоғликларининг тепаларида қишда қисқа муддат қор ёғади. Ҳавонинг суткали ва йиллик т-раси фарқи катта. Айрим жойларда тра 56—58° га етади. Июль ойининг ўртача т-раси 37,2°, янв.ники 10°. Кишда ҳамма қисмида кечаси тупроқ музлайди. Энг паст тра (—18°) Тибасти тоғида кузатилган. Йилнинг салқин ойларида кучли шамол (тезлиги 50 м/сек. гача) эсиб чанг ва қум бўронлари (самум) бўлади.

С.К.да оқар сувлар кам. Чўлни кесиб ўтувчи энг йирик дарё — Нил. Баъзан кучли ёмғир ёққандан сўнг қуруқ ўзанлар қисқа муддат сувга тўлади. Тоғларда суви жуда минераллашган кичик қолдиқ кўллар учрайди. С.К. ер ости сувларига бой. Булоқ ва қудуклар атрофида воҳалар вужудга келган. Чўлнинг шим.да ер ости сувлари ер юзига яқин, артезиан қудуғи кўп.

Тупроғи С.К.нинг аксари қисмида тропик чўл ва чала чўлга хос оддий тупроқ. Оҳакгипсли қатламлари кўп учрайди. С.К. ўсимликлари Голарктика флора областига мансуб. Юксак ўсимликларнинг 1200 тури мавжуд. Ўсимликларининг аксари қурғоқчиликка чидамли бошокли ўтлар ва бутазорлардан иборат. Ёмғирдан кейин эфемерлар усади. С.К.да ўсимлик жуда сийрак, каттагина майдонларда эса умуман ўсимлик ўсмайди. С.К.нинг шим. қисмида Ўрта денгиз атрофига хос ўсимликлар, жан.да эса акация, юлғун, чаканда ва б. ўсади. Тоғли ерларда қад. ўсимлик вакиллари учрайди, эндемик турлари ҳам кўп. Чўддаги воҳаларда ва Нил водийсида хурмо, анжир, зайтун ва мевали дарахтлар, цитрус ўсимликлар ўстирилади, сабзавот етиштирилади.

Ҳайвонот дунёси Голарктика ва Эфиопия зоогерографик областларига мансуб, 4000 тур ҳайвон яшайди. Жами ҳайвон турларининг 40% фақат Африкада учрайди, лекин С.К. учун эндемиклари 10—12% дан ошмайди. Сут эмизувчиларнинг 60 тури маълум. Ҳайвонларнинг аксари қисми тунги ҳаёт кечиради.

С.К. аҳоли энг сийрак жойлардан. Унинг Нил водийси ва дельтасидан ташқари қисмида аҳоли жуда кам. Аҳоли доимий яшамайдиган жойлар б-н бир қаторда 1 км2 га 1000 киши тўғри келадиган жойлар ҳам бор. Аҳолининг этник таркиби ҳам хилмахил. С.К. аҳолиси қадимдан кўчманчи чорвачилик, фойдали ёввойи ўсимлик ва меваларни териш, воҳаларда деҳқончилик қилиш б-н шуғулланади. Асосан, хурмо ўстирилади, донли экинлар ва сабзавот ҳам етиштирилади. Қўй, эчки ва туя боқилади. Чўл жан.да йирик нефть ва газ конларининг топилиши ва ишга туширилиши С.К.нинг иқтисодий аҳамиятини тубдан ўзгартириб юборди. Дунёда нефть қазиб чиқариладиган йирик р-нлардан бирига айланди. С.К.нинг ички р-нларидан хом ашёни ташиб чиқиш учун автомобиль йўллари қурилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.