Sahroi Kabir

Sahroi Kabir (arabça «Katta çöl»; Yevropa tillarida Sahara) — Afrika qit'asining şimoliy qismini egallagan, Yer yuzidagi eng katta issiq (tropik) çöl. Undan katta çöllar faqat qutbiy hududlarda — Antarktidada va Arktikada — bor. Sahroi Kabir ğarbda Atlantika okeanidan şarqda Qizil dengizgaça, şimolda Atlas toğlari va Örta Yer dengizi sohillaridan janubda Sahel deb ataladigan yarim quruq savanna mintaqasigaça çözilgan.12

Inglizça Vikipediyaga köra, «Sahara» nomi arabça «sahro» — «çöl» sözining köplik şakli «sahoro»dan kelib çiqqan. Rusça Vikipediya bu nom eramizning 1-asridan beri tilga olinişini, ayrim manbalar esa uni qadimgi arabça «qizğiş-jigarrang» ma'nosidagi sözga boğlaşini qayd etadi. Çöl içidagi ayrim hududlarning nomlari (masalan, Tanezruft, Tenere) berber tilidan olingan.

ÖzME'ga köra, Sahroi Kabirning maydoni 7 million km²dan ortiq bölib, Afrika hududining taxminan törtdan bir qismini taşkil qiladi; ğarbdan şarqqa 5700 km, şimoldan janubga 2000 km gaça çözilgan. Keyingi baholar yuqoriroq: rusça Vikipediya «Britannica» ensiklopediyasiga tayanib taxminan 8,6 million km² (qit'a maydonining qariyb 30 foizi) raqamini keltiradi, inglizça Vikipediya esa 9 million km²dan ortiq maydonni körsatadi. Farq çölning çegarasi qanday belgilanişiga boğliq: yillik yoğin miqdori, xurmo östiriladigan hududlarning şimoliy çekkasi yoki ösimliklarning boşqa belgilari asos qilib olinadi.

Çöl hududida Jazoir, Misr, Liviya, Mavritaniya, Mali, Niger, Çad, Sudan davlatlarining katta qismi, Marokaş va Tunisning janubiy yerlari hamda Ğarbiy Sahroi Kabir joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, çölning janubiy çegarasi har yili bir neça kilometr janubga siljib bormoqda.

ÖzME ma'lumotiga köra, hududning köp qismi balandligi 200–500 metr bölgan tekisliklardan iborat. Sirtining aksariyat qismini toşloq platolar (hamada), mayda toşli tekisliklar (reg, serir) va şörxoklar egallaydi; qumli çöllar — erglar — rusça Vikipediyaga köra hududning taxminan çorak qismini qoplaydi. Qum tepalari ba'zi joylarda 200–300 metrgaça kötariladi.

Markaziy qismda vulqon kelib çiqişli ikki toğlik bor: Ahaggar (eng baland nuqtasi — Taxat, 3003 m) va Tibesti. Tibestidagi Emi-Kussi vulqoni (3415 m) butun çölning eng baland nuqtasi hisoblanadi. Şimoli-şarqda esa dengiz sathidan past botiqlar uçraydi; ulardan eng çuquri — Misrdagi Kattara botiği (–133 m).

Geologik jihatdan Sahroi Kabir qadimgi Afrika platformasining şimoli-ğarbiy qismida joylaşgan. Ayrim joylarda kembriygaça davrga oid kristall zamin yer yuziga çiqib turadi, boşqa joylarda u keyingi dengiz yotqiziqlari ostida qolgan. Çöl hududida neft va tabiiy gaz, temir va mis rudalari, oltin, volfram va uran konlari bor.

Çölning katta qismida tropik quruq iqlim hukmron, şimoliy çekkasida u subtropik iqlimga ötadi. Yil böyi asosan şimoli-şarqiy passat şamollari esadi. ÖzME'ga köra, tekisliklarda yillik yoğin 50 mm ga yetmaydi, çekka hududlarda 100–200 mm, ba'zi içki joylarda esa yillar davomida yomğir yoğmaydi. Sutkalik harorat farqi juda katta: kunduzi havo 56–58 °C gaça qizişi, qişda tunda esa tuproq muzlab qolişi mumkin. Salqin oylarda kuçli şamollar çang va qum böronlarini (samum) keltirib çiqaradi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Sahroi Kabir bir neça yuz ming yil davomida Yer öqining tebranişi bilan boğliq taxminan 20 ming yillik tsikl asosida goh çölga, goh ötloqli savannaga aylanib turgan.

Doimiy oqadigan daryolar kam; çölni kesib ötuvçi eng yirik daryo — Nil. Biroq Sahroi Kabir yer osti suvlariga boy bölib, buloq va quduqlar atrofida vohalar paydo bölgan.

ÖzME'ga köra, çölda yuksak ösimliklarning 1200 ga yaqin turi uçraydi; ularning aksariyati qurğoqçilikka çidamli ötlar va butalardir, yomğirdan keyin qisqa umrli efemerlar köpayadi. Şimolda Örta Yer dengizi florasiga xos turlar, janubda akatsiya va yulğun ösadi. Vohalarda xurmo, anjir, zaytun va sitrus mevalar yetiştiriladi. Hayvonot dunyosi 4000 ga yaqin turdan iborat, ularning köpçiligi tunda faol böladi.

Sahroi Kabir — Yer yuzidagi eng siyrak aholili hududlardan biri. Aholi asosan vohalarda hamda Nil va Niger vodiylarida yaşaydi. Mahalliy xalqlar azaldan köçmançi çorvaçilik (qöy, eçki, tuya), vohalarda dehqonçilik va xurmo yetiştiriş bilan şuğullangan. ÖzME qayd etişiça, çölning turli qismlarida yirik Neft va gaz konlarining topilişi uning iqtisodiy ahamiyatini tubdan özgartirib yuborgan va xom aşyoni taşiş uçun avtomobil yöllari qurilgan.