Çad

Çad (fransuzça: Tçad), rasman Çad Respublikasi — Markaziy Afrikadagi davlat. Poytaxti — Njamena şahri, rasmiy tillari — fransuz va arab tillari.

Uz.Vikipediyaga köra, Çad hududida odam qadimdan yaşab kelgan; 9-asrda Çad köli havzasida Kanem davlati paydo bölgan, 14-asr oxirida Bornu davlati taşkil topgan. Keyinçalik Vadai, Bagirmi va Rabbah davlatlari vujudga kelgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Bagirmi va Vadai sultonliklari 16–17-asrlarda paydo bölgan va ular janubdagi yerlarga faqat qul tutiş uçun yurişlar qilgan.

1900-yilda Çad Fransiyaning harbiy hududi deb e'lon qilindi. Rusça va inglizça manbalarga köra, 1920-yilga kelib fransuzlar hududni töliq egallab, Fransiya Ekvatorial Afrikasi tarkibiga kiritgan; fransuz ma'muriyati paxta yetiştirişga e'tibor qaratgan (1929-yildan keng kölamli). Ikkinçi jahon uruşidan keyin Çad Fransiyaning «dengiz ortidagi hududi» maqomini oldi. 1960-yil 11-avgustda mustaqil davlat deb e'lon qilindi; birinçi prezident Fransua Tombalbay böldi.

1965-yilda şimoldagi musulmon isyonçilar fuqarolik uruşini boşladi. 1975-yilda Tombalbay harbiy töntarişda ağdarilib, öldirildi. 1979-yilda Hisseyn Habre boşçiligidagi isyonçilar poytaxtni egalladi. 1990-yilda Habre öz generali Idriss Debi tomonidan ağdarildi. 1996-yilgi konstitutsiya qabul qilindi. 2021-yil 20-aprelda Idriss Debi isyonçilar bilan töqnaşuvda halok böldi; hokimiyatni uning öğli Mahamat Debi boşçiligidagi Ötiş davri harbiy kengaşi oldi.

Mamlakat hududining katta qismi yassi tekislikdan iborat. Şimoli Sahroi Kabir çölida joylaşgan; çekka şimolda Tibasti toğligi bor (eng baland joyi — Emi-Kusi toği, 3415 m, inglizça Vikipediyada 3414 m). Şimoli-şarqda Ennedi va Erdi platolari, janubi-şarqda Vadai massivi joylaşgan. Mamlakat ğarbiy çegarasida Çad köli bor. Şimolda tropik çöl iqlimi, janubda ekvatorial mussonli iqlim hukm suradi. Şimolda doimiy daryolar yöq; janubdagi asosiy daryo — kema qatnaydigan Şari. Savannalarda fil, jirafa, buyvol, karkidon, arslon, leopard kabi hayvonlar uçraydi; hayvonlarni muhofaza qiliş uçun Zakuma milliy boği taşkil etilgan. Boksit, uran, oltin, neft kabi foydali qazilmalar bor.

Aholining katta qismini sara va arab xalqlari taşkil etadi; jami 200 ga yaqin etnik guruh yaşaydi. Manbalarda dinlar nisbati turliça berilgan: uz.Vikipediyaning bir bölimida aholining yarmidan köpi mahalliy dinlarga e'tiqod qiladi deyilsa, boşqa bölimida 50% musulmon, 30% xristian, 20% butparast deyilgan; inglizça Vikipediyada islom 55,1%, xristianlik 41,1%.

Çad — respublika. Davlat boşliği — prezident, u qurolli kuçlar boş qömondoni hamdir. 2005-yil 6-iyundagi referendumda qabul qilingan özgarişlarga köra, prezident 5 yilga saylanadi va çeklanmagan marta qayta saylanişi mumkin edi; rusça Vikipediyaga köra, 2021-yildan keyin bu konstitutsiya bekor qilingan. Qonun çiqaruvçi organ — Milliy majlis (155 deputat, 4 yilga saylanadi); 2005-yilgi özgarişlar Senatni bekor qilgan. Uz.Vikipediyaning boşqa bölimida amaldagi konstitutsiya 1996-yil 31-martda qabul qilingani va parlament ikki palatali ekani aytilgan.

Çad iqtisodiy jihatdan zaif rivojlangan, Afrikaning eng qaşşoq mamlakatlaridan biri hisoblanadi. Iqtisodiyot asosi — qişloq xöjaligi (YaIMda taxminan 39–40%). Asosiy eksport ekini — paxta; yer yonğoq, şoli, buğdoy, tariq, jöxori ham ekiladi. Çorvaçilikda qoramol, qöy va eçki boqiladi. Sanoati yaxşi rivojlanmagan, asosiy tarmoği — töqimaçilik. 2003-yilda Doba neft konini Kamerundagi Kribi porti bilan boğlovçi neft quvuri işga tuşgan; inglizça Vikipediyaga köra, 2003-yildan xom neft asosiy eksport daromadi manbaiga aylangan. Temir yöl yöq, Njamenada xalqaro aeroport bor. Çad paxta, qoramol, göşt va teri çiqaradi, neft mahsulotlari, oziq-ovqat va transport vositalarini import qiladi.

Çad hududidan paleolit va neolit davriga oid qoyatoş rasmlari topilgan; janubda 8–10-asrlarga oid keramika buyumlari, sopol va bronza haykalçalar aniqlangan. Amaliy-bezak san'atining töquvçilik, kaştaçilik, kandakorlik, kulolçilik turlari rivojlangan. Xalq qöşiqlari pentatonikaga asoslanadi; zarbli asboblardan baraban, şaqildoq, ksilofon, puflama sozlardan algaita (goboy turi) keng tarqalgan. Ta'lim fransuz tilida olib boriladi; oliy ta'limni Njamenadagi Çad universiteti beradi. Milliy bayrami — 11-avgust, Mustaqillik kuni.