Saiyoralararo avtomatik stansiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 41-b. — ziyouz.com
Saiyoralararo avtomatik stansiya — sayyoralararo kosmik fazoni, Oy hamda sayyoralarni tadqiq etiş va osmon jismlariga ilmiy apparatlarni olib çiqiş uçun möljallangan kosmik uçiş apparati. Apparat bortiga turli ilmiy asboblar örnatiladi. Ularning ölçaş natijalari radiosistemalar yordamida Yerga uzatiladi. Osmon jismlari sirtlari tasvirini Yerda qabul qiliş uçun televizion sistemadan foydalaniladi. S.a.s. bortidagi asboblar energiyani quyoş batareyasidan oladi. Ba'zi S. a.slarda qöniş apparatlari bor. Bu apparatlar yordamida ular boşqa sayyoralar sirtiga («Venera3» — «Venera7», «Viking1» va 2») yoki parvozdan qaytgaç, Yerga («Zond5» — «Zond7») yumşoq köna olgan.
1972 y. AQŞ gigant sayyoralar va ularning yöldoşlarini tadqiq etiş maqsadida yangi i.t. dasturini işlab çikdi. Bu dastur böyiça 1972 y.da uçirilgan «Pioner10» st-yasi Yupiter sayyorasi yaqinidagi asteroidlar mintaqalarini birinçi marta uçib ötib
(Yupiterni tadqiq qilgan) va 3kosmik tezlik b-n Quyoş sistemasi çegarasidan çiqib ketgan (1987). 1973 y.da uçirilgan «Pioner11» st-yasi Saturn sayyorasidan uçib ötib, Quyoş sistemasi çegarasidan çiqib ketgan (1993).
S.a.s. yordamida Venera sayyorasi va kosmik fazo örganildi («Venera»), Mars tadqiq qilindi («Viking»), Yupiter, Saturn hamda ularning yöldoşlari tekşirildi («Voyajer»), kosmik fazoni örganiş va uzoq kosmik masofalarga parvoz qiliş texnikasi takomillaştirildi. Oyning teskari tomoni suratga olindi hamda Yer — Mars orasidagi kosmik fazo örganildi («Zond»), Oy tadqiq qilindi va unga apparatlar qöndirildi hamda Yerga Oy tuproği keltirildi (Luna), Venera, Mars, Merkuriy sayyoralari va kosmik fazo tadqiq qilindi («Mariner»), Mars va kosmik fazo örganildi, Mars atmosferasi, sirtqi qatlamining t-rasi, suv buği örganildi, suratlari olindi («Mars») va unga yumşoq qöndirildi. Oy sirtining relyefi haqida teletasvirlar Yerga uzatildi va unga avtomatik stansiya yumşoq qöndirildi («Reynjer»), Oy tuprogining kimyoviy tarkibi örganildi («Serveyer»). Amerikaning 2004 y. 4 yanvarda Marsga tuşirilgan Marsda harakatlanuvçi «Spirit» («Spirit») S.a.s.si 200 dan ortiq rangli suratlarini Yerga uzatdi, Marsdagi jinslarni tahlil qiladi (yana q. Sayyoralar).
Q.: Sayyoralar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САИЁРАЛАРАРО АВТОМАТИК СТАНЦИЯ — сайёралараро космик фазони, Ой ҳамда сайёраларни тадқиқ этиш ва осмон жисмларига илмий аппаратларни олиб чиқиш учун мўлжалланган космик учиш аппарати. Аппарат бортига турли илмий асбоблар ўрнатилади. Уларнинг ўлчаш натижалари радиосистемалар ёрдамида Ерга узатилади. Осмон жисмлари сиртлари тасвирини Ерда қабул қилиш учун телевизион системадан фойдаланилади. С.а.с. бортидаги асбоблар энергияни қуёш батареясидан олади. Баъзи С. а.сларда қўниш аппаратлари бор. Бу аппаратлар ёрдамида улар бошқа сайёралар сиртига («Венера3» — «Венера7», «Викинг1» ва 2») ёки парвоздан қайтгач, Ерга («Зонд5» — «Зонд7») юмшоқ кўна олган.
1972 й. АҚШ гигант сайёралар ва уларнинг йўлдошларини тадқиқ этиш мақсадида янги и.т. дастурини ишлаб чикди. Бу дастур бўйича 1972 й.да учирилган «Пионер10» ст-яси Юпитер сайёраси яқинидаги астероидлар минтақаларини биринчи марта учиб ўтиб
(Юпитерни тадқиқ қилган) ва 3космик тезлик б-н Қуёш системаси чегарасидан чиқиб кетган (1987). 1973 й.да учирилган «Пионер11» ст-яси Сатурн сайёрасидан учиб ўтиб, Қуёш системаси чегарасидан чиқиб кетган (1993).
С.а.с. ёрдамида Венера сайёраси ва космик фазо ўрганилди («Венера»), Марс тадқиқ қилинди («Викинг»), Юпитер, Сатурн ҳамда уларнинг йўлдошлари текширилди («Вояжер»), космик фазони ўрганиш ва узоқ космик масофаларга парвоз қилиш техникаси такомиллаштирилди. Ойнинг тескари томони суратга олинди ҳамда Ер — Марс орасидаги космик фазо ўрганилди («Зонд»), Ой тадқиқ қилинди ва унга аппаратлар қўндирилди ҳамда Ерга Ой тупроғи келтирилди (Луна), Венера, Марс, Меркурий сайёралари ва космик фазо тадқиқ қилинди («Маринер»), Марс ва космик фазо ўрганилди, Марс атмосфераси, сиртқи қатламининг т-раси, сув буғи ўрганилди, суратлари олинди («Марс») ва унга юмшоқ қўндирилди. Ой сиртининг рельефи ҳақида телетасвирлар Ерга узатилди ва унга автоматик станция юмшоқ қўндирилди («Рейнжер»), Ой тупрогининг кимёвий таркиби ўрганилди («Сервейер»). Американинг 2004 й. 4 январда Марсга туширилган Марсда ҳаракатланувчи «Спирит» («Spirit») С.а.с.си 200 дан ортиқ рангли суратларини Ерга узатди, Марсдаги жинсларни таҳлил қилади (яна қ. Сайёралар).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.