Salor
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 81–82-b. — ziyouz.com
Salor — Toşkent viloyatidagi kanal. Qibray tumani hududida Bözsuv kanalidan suv oladi. S.k.ning boş qismi Salor GES ning quyi çiqariş özanida joylaşgan. Toşkent ş. xududidan ötadi. Zangiota tumanining jan.dan ötib, Yangiyöl tumanida tugaydi. Umumiy uz. 60 km. Kanalning kengligi 10— 15 m, çuq. 1—2 m. Boş suv oliş inşooti 20 m3/sek suv ötkazişga möljallangan. Kanaldan Dam va Polvon kanallari suv oladi. Toşkent ş.ning bir neçta sanoat korxonalari, jumladan, Toşkent issiqlik elektr markazining suv ta'minoati uçun foydalaniladi. S. qadimda Bözsuvning çap soxilidan, hozirgi Salor GES ning quyiroğidan qazilgan. S.ga Börjar, Qorasuv oqovalari ham kelib qöşilgan. Natijada S.ning suvi birmunça köpayib, undan Kurkuldak va Niyozboşi ariqlari çiqarilgan. S, Kurkuldak va Niyozboşi böylarida mil. av. 1ming yillik örtalari va mil. av. 1asrlarda vujudga kelgan qad. dehqonçilik madaniyati yodgorliklari kup uçraydi. Bu davrda S. va uning şoxobçalari böylarida turli istehkomlar (Qovunçitepa, Kuygantepa, Niyozboştepa va b.) paydo bölgan. 4— 11asrlarda S. böyida Mingörik, Toşkentning qadimiy markazi — Binkat, şuningdek, Danfi ganket, Şuturkent va b. şaharlar vu judga kelgan. 11 — 12-a.larda S. birmunça kengaytirilgan, suvi köpaygan; lekin 13-a.da möğullar hujumidan keyin qarovsiz qolgan. Keyinçalik (19-a.) kanal özani yangidan qazilgan.
Sönggi yillarda kanal özanining aksariyati ta'mirlanib, ayrim kismlari qayta qurilmoqda. Kanalning Toşkent ş.da Puşkin köçasi b-n temir yöl bekati köprigigaça bölgan qismi töliq qayta ta'mirlandi, obodonlaştirildi va istirohat boğlari taşkil etiddi. Kanalning suv ötkaziş qobiliyatini oşiriş (50 m3/s gaça yetkaziş), özanini betonlaş işlari olib borilmoqda. S. suvi b-n Zangiota va Yangiyöl tumanlarida 3,5 ming ga yer suğoriladi.
Ziyomiddin Artukmetov, Bahodir Soliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САЛОР — Тошкент вилоятидаги канал. Қибрай тумани ҳудудида Бўзсув каналидан сув олади. С.к.нинг бош қисми Салор ГЭС нинг қуйи чиқариш ўзанида жойлашган. Тошкент ш. худудидан ўтади. Зангиота туманининг жан.дан ўтиб, Янгийўл туманида тугайди. Умумий уз. 60 км. Каналнинг кенглиги 10— 15 м, чуқ. 1—2 м. Бош сув олиш иншооти 20 м3/сек сув ўтказишга мўлжалланган. Каналдан Дам ва Полвон каналлари сув олади. Тошкент ш.нинг бир нечта саноат корхоналари, жумладан, Тошкент иссиқлик электр марказининг сув таъминоати учун фойдаланилади. С. қадимда Бўзсувнинг чап сохилидан, ҳозирги Салор ГЭС нинг қуйироғидан қазилган. С.га Бўржар, Қорасув оқовалари ҳам келиб қўшилган. Натижада С.нинг суви бирмунча кўпайиб, ундан Куркулдак ва Ниёзбоши ариқлари чиқарилган. С, Куркулдак ва Ниёзбоши бўйларида мил. ав. 1минг йиллик ўрталари ва мил. ав. 1асрларда вужудга келган қад. деҳқончилик маданияти ёдгорликлари куп учрайди. Бу даврда С. ва унинг шохобчалари бўйларида турли истеҳкомлар (Қовунчитепа, Куйгантепа, Ниёзбоштепа ва б.) пайдо бўлган. 4— 11асрларда С. бўйида Мингўрик, Тошкентнинг қадимий маркази — Бинкат, шунингдек, Данфи ганкет, Шутуркент ва б. шаҳарлар ву жудга келган. 11 — 12-а.ларда С. бирмунча кенгайтирилган, суви кўпайган; лекин 13-а.да мўғуллар ҳужумидан кейин қаровсиз қолган. Кейинчалик (19-а.) канал ўзани янгидан қазилган.
Сўнгги йилларда канал ўзанининг аксарияти таъмирланиб, айрим кисмлари қайта қурилмоқда. Каналнинг Тошкент ш.да Пушкин кўчаси б-н темир йўл бекати кўпригигача бўлган қисми тўлиқ қайта таъмирланди, ободонлаштирилди ва истироҳат боғлари ташкил этидди. Каналнинг сув ўтказиш қобилиятини ошириш (50 м3/с гача етказиш), ўзанини бетонлаш ишлари олиб борилмоқда. С. суви б-н Зангиота ва Янгийўл туманларида 3,5 минг га ер суғорилади.
Зиёмиддин Артукметов, Баҳодир Солиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.