Samarqand darvozalari
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 112–113-b. — ziyouz.com
Samarqand darvozalari - Samarqand ş.dagi tarixiy darvozalar. Samarqand örta asr şahar qurilişi an'analari asosida bunyod etilgan. Hoz. Samarqand ş. örnida (qad. Samarqand — Afrosiyob yodgorligi möğullar tomonidan vayron etilmasdan ança oldin) 10-a.dayoq turli kasbdagi aholi yaşaydigan mahallalar mavjud bölgan. 11-a. da bu mahallalar bir neçta darvozalari bölgan devor b-n öralgan. Arab sayyohi Ibn Bammyma öz asarida Samarqandni Örta Osiyodagi eng katta, gözal va obod şaxarlardan biri sifatida ta'riflagan. Möğullar ucmwrocu natijasida vayron qilingan şahar (q. Samarqand mudofaasi) Amir Temur tomonidan tiklangan. Mudofaa devorining körinişi joyning mikrorelyefidan kelib çiqkan holda egribugri çiziq körinişida bölib, bu devorlarni öz közi b-n körgan Boburnmit ma'lumotiga köra, uning ustida otliq bemalol yurolgan. Şahar 2 qism: ğarb tomonda joylaşgan ark va hisordan iborat bölgan. Umumiy maydoni taxm. 4,1 km2 bölgan. Şahar arkida 2 darvoza bölib, asosiy darvoza şarq tomonda bölgan. Keyinçalik u Oq darvoza nomi b-n atalgan. 2darvoza jan. tomonda bölgan.
Şaharning 6 ta darvozasi bölib, 1darvoza — Şim. tomonda joylaşgan Namozgoh deb atalib bu darvoza 15-a. da Şayxzoda deb ham nomlangan. Undan Köyi Malik (Şoh yöl) degan yöl ötgan bölib Buxoroga ketilgan. 2darvoza Bob ulHadid deb atalib, u 15-a.da Ohanin yoki Temir darvoza deb atalgan. Undan Qusam ibn Abbos mozori tomon yöl utgan. Şuning uçun şu nom b-n ham atalgan. Yana Qarşi darvozasi nomi b-n ham yuritilgan. Şarq tomondagi 3darvoza Maşhad deb nomlangan bölib, temuriylarga mansub bölgan aslzodalardan Feruz şoh nomi b-n Feruz darvozasi deb atalgan. Jan. tomonda 4—5darvozalar joylaşgan. 4darvoza igna yasovçilar (suzangaron) maxallasi nomi b-n Suzangaron deb atalgan. 5darvoza esa avval Korizgoh, keyinçalik esa Xoja Ahror nomi b-n atalgan. 6darvoza ğarbiy devorda arkdan jan.rokda joylaşgan bulib Çorsu darvozasi deb, keyinçalik Çorraxa deb atalgan.
Şahar darvozalari badiiy jihatdan zamon ruhiga mos tarzda uluğvor körinişda qurilgan bulib, peştoqlarining 2 tarafida mustahkam minoralar bölgan, devorlari esa turli ranglarda tovlanuvçi haşamdor koplamalar b-n bezatilgan. Darvozalar orkali ilon izi körinişida yönalgan va şu darvozalar nomi b-n atalgan yöllar şahar markazida joylaşgan bozorga olib borgan. Bu yöllarni kengaytiriş va töğri çiziq körinişida Kayta ta'mirlaş maksadida Amir Temurning 1404 y.bergan buyruği natijasida bir qança işlar amalga oşirilgan, lekin şu yili kiş qattik sovuq bölib, qalin yoqkan kor va Amir Temurning bevaqt vafoti natijasida quriliş töxtab kolgan.
Garçi 15-a.larga kelib, şahar asl holatini yökotsada, Abu Sayd va uning öğli Sulton Ahmad davrida kuriliş davom etdi. Ohanin darvozasidan Registon tomonga va undan Çorsu darvozasi tomon ravon yöllar, atroflarida sotuv rastalari kad. kötargan. 17-a.ga kelib yangi qurilişlar, ta'mirlaş işlari sustrok bölsa ham yana davom etadi. 18-a. ning 20y.larida şahar inqirozga uçrab uzoq vaqt böşab qoldi. Şahardagi me'moriy yodgorliklar, jumladan, darvozalar xam xarobaga aylandi. Turkistonning Rossiya tomonidan bosib olinişi natijasida Samarqandning jan.ğarbiy qismida rus şaharsozligi an'analari asosida qurilişlar boşlandi. Kds. bino va inşoatning kupi buzilib ketdi, şu jumladan, darvozalar ham butunlay yöq qilindi.
Ötkir Alimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САМАРҚАНД ДАРВОЗАЛАРИ - Самарқанд ш.даги тарихий дарвозалар. Самарқанд ўрта аср шаҳар қурилиши анъаналари асосида бунёд этилган. Ҳоз. Самарқанд ш. ўрнида (қад. Самарқанд — Афросиёб ёдгорлиги мўғуллар томонидан вайрон этилмасдан анча олдин) 10-а.даёқ турли касбдаги аҳоли яшайдиган маҳаллалар мавжуд бўлган. 11-а. да бу маҳаллалар бир нечта дарвозалари бўлган девор б-н ўралган. Араб сайёҳи Ибн Bammyma ўз асарида Самарқандни Ўрта Осиёдаги энг катта, гўзал ва обод шахарлардан бири сифатида таърифлаган. Мўғуллар ucmwrocu натижасида вайрон қилинган шаҳар (қ. Самарқанд мудофааси) Амир Темур томонидан тикланган. Мудофаа деворининг кўриниши жойнинг микрорельефидан келиб чиқкан ҳолда эгрибугри чизиқ кўринишида бўлиб, бу деворларни ўз кўзи б-н кўрган Бобурнмит маълумотига кўра, унинг устида отлиқ бемалол юролган. Шаҳар 2 қисм: ғарб томонда жойлашган арк ва ҳисордан иборат бўлган. Умумий майдони тахм. 4,1 км2 бўлган. Шаҳар аркида 2 дарвоза бўлиб, асосий дарвоза шарқ томонда бўлган. Кейинчалик у Оқ дарвоза номи б-н аталган. 2дарвоза жан. томонда бўлган.
Шаҳарнинг 6 та дарвозаси бўлиб, 1дарвоза — Шим. томонда жойлашган Намозгоҳ деб аталиб бу дарвоза 15-а. да Шайхзода деб ҳам номланган. Ундан Кўйи Малик (Шоҳ йўл) деган йўл ўтган бўлиб Бухорога кетилган. 2дарвоза Боб улҲадид деб аталиб, у 15-а.да Оҳанин ёки Темир дарвоза деб аталган. Ундан Қусам ибн Аббос мозори томон йўл утган. Шунинг учун шу ном б-н ҳам аталган. Яна Қарши дарвозаси номи б-н ҳам юритилган. Шарқ томондаги 3дарвоза Машҳад деб номланган бўлиб, темурийларга мансуб бўлган аслзодалардан Феруз шоҳ номи б-н Феруз дарвозаси деб аталган. Жан. томонда 4—5дарвозалар жойлашган. 4дарвоза игна ясовчилар (сузангарон) махалласи номи б-н Сузангарон деб аталган. 5дарвоза эса аввал Коризгоҳ, кейинчалик эса Хожа Аҳрор номи б-н аталган. 6дарвоза ғарбий деворда аркдан жан.рокда жойлашган булиб Чорсу дарвозаси деб, кейинчалик Чорраха деб аталган.
Шаҳар дарвозалари бадиий жиҳатдан замон руҳига мос тарзда улуғвор кўринишда қурилган булиб, пештоқларининг 2 тарафида мустаҳкам миноралар бўлган, деворлари эса турли рангларда товланувчи ҳашамдор копламалар б-н безатилган. Дарвозалар оркали илон изи кўринишида йўналган ва шу дарвозалар номи б-н аталган йўллар шаҳар марказида жойлашган бозорга олиб борган. Бу йўлларни кенгайтириш ва тўғри чизиқ кўринишида Кайта таъмирлаш максадида Амир Темурнинг 1404 й.берган буйруғи натижасида бир қанча ишлар амалга оширилган, лекин шу йили киш қаттик совуқ бўлиб, қалин ёқкан кор ва Амир Темурнинг бевақт вафоти натижасида қурилиш тўхтаб колган.
Гарчи 15-а.ларга келиб, шаҳар асл ҳолатини йўкотсада, Абу Сайд ва унинг ўғли Султон Аҳмад даврида курилиш давом этди. Оҳанин дарвозасидан Регистон томонга ва ундан Чорсу дарвозаси томон равон йўллар, атрофларида сотув расталари кад. кўтарган. 17-а.га келиб янги қурилишлар, таъмирлаш ишлари сустрок бўлса ҳам яна давом этади. 18-а. нинг 20й.ларида шаҳар инқирозга учраб узоқ вақт бўшаб қолди. Шаҳардаги меъморий ёдгорликлар, жумладан, дарвозалар хам харобага айланди. Туркистоннинг Россия томонидан босиб олиниши натижасида Самарқанднинг жан.ғарбий қисмида рус шаҳарсозлиги анъаналари асосида қурилишлар бошланди. Кдц. бино ва иншоатнинг купи бузилиб кетди, шу жумладан, дарвозалар ҳам бутунлай йўқ қилинди.
Ўткир Алимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.