Samarqand miniatyura maktabi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 115–116-b. — ziyouz.com
Samarqand miniatyura maktabi — örta asrlarda Samarqandda şakllangan tasviriy san'atdagi uslubiy yönaliş. Eng rivojlangan davri 14-a. 2-yarmi — 15-a. va 17-a. larga töğri keladi. Temuriylar davrida Samarqand yirik madaniyat markaziga aylangan, me'morlik va kitobat san'ati beqiyos darajada taraqkiy etgan. Yozma manbalar, saqlanib qolgan san'at yodgorliklari Samarqandda tasviriy san'at qadimdan rivojlanganligini körsatadi (q. Afrosiyob devoriy rasmlari). Amir Temur boğlaridagi saroylar devorlariga mahobatli rasmlar işlangan, şohona çodirlar tasvirlar b-n bezatilgan, keyinçalik Mirzo Uluğbek davrida ham binolar tasviriy lavhalar, syujetli asarlar b-n bezatilgan: şoh, uning yaqinlari va safdoşlari portretlari, qabul marosimlari, ziyofat, safar va jang lavhalari, ov va b. manzaralar aks ettirilgan; ayniqsa, Mirzo Uluğbek rasadxonasi devorlariga osmon gumbazi, yulduzlar olamiga taalluqli jismlarning ramziy tasvirlari işlangan. Xuddi şunday tasvirlar b-n olim Abdurahmon asSöfiyning astronomiyaga oid risolasi ham S.m.m. vakillari tomonidan bezatilgan. S.m.m. ustalari yaratgan rasmlarda voqealar, asosan, manzara zaminida tasvirlanadi; romantik tasvirlarda Örta Osiyo tabiatiga xos manzaralar, ösimlik va hayvonot dunyosi, mahalliy xalq qiyofalari öz aksini topgan. Mujassamotdagi originallik, bezak tuzilişi va badiiy ifoda vositalaridagi aniqlik, yirik şakli, kenglikni simmetrik tuzilişi, sokin ritmi va b. öziga xos xususiyatlarga ega bölgan S.m.m.da qiyofalar röparadan çizilgan, voqealar pastbaland adirlarda, köşk, çodir zaminida tasvirlangan; ayniqsa, zarrin oç sariq — oç binafşa rangli vazmin kolorit diqqatni tortadi. Ustod Gung, Ğiyosiddin, Amir Temur saroyida yaşagan Xoja Abdulhay, uning şogirdi Pir Ahmad Boğişamoliy, Muhammad Murod Samarqandiy va b. S.m. m.ning yirik vakillaridan. Nizomiyning «Xamsa» (1446—47, Istanbuldagi Töpqopu saroyida), «Mirzo Uluğbek öz ayonlari b-n» alohida miniatyura (taxm. 1442, Vaşingtondagi Frir galereyasida), Özbekiston FA Şarqşunoslik in-ti fondida saqlanayotgan Muhammad Şodining «Fathnoma» (taxm. 16-a.ning 10—20y.lari), «Tarixi Abulxayrxoniy» (taxm. 16-a. 40y.), Firdavsiyning «Şohnoma» (1556), Şarafuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma» (1628) va b. qölyozma kitoblar S.m.m. vakillari tomonidan badiiy bezatilgan.
Elmira Ismoilova.
Q.: Afrosiyob devoriy rasmlari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САМАРҚАНД МИНИАТЮРА МАКТАБИ — ўрта асрларда Самарқандда шаклланган тасвирий санъатдаги услубий йўналиш. Энг ривожланган даври 14-а. 2-ярми — 15-а. ва 17-а. ларга тўғри келади. Темурийлар даврида Самарқанд йирик маданият марказига айланган, меъморлик ва китобат санъати беқиёс даражада тарақкий этган. Ёзма манбалар, сақланиб қолган санъат ёдгорликлари Самарқандда тасвирий санъат қадимдан ривожланганлигини кўрсатади (қ. Афросиёб деворий расмлари). Амир Темур боғларидаги саройлар деворларига маҳобатли расмлар ишланган, шоҳона чодирлар тасвирлар б-н безатилган, кейинчалик Мирзо Улуғбек даврида ҳам бинолар тасвирий лавҳалар, сюжетли асарлар б-н безатилган: шоҳ, унинг яқинлари ва сафдошлари портретлари, қабул маросимлари, зиёфат, сафар ва жанг лавҳалари, ов ва б. манзаралар акс эттирилган; айниқса, Мирзо Улуғбек расадхонаси деворларига осмон гумбази, юлдузлар оламига тааллуқли жисмларнинг рамзий тасвирлари ишланган. Худди шундай тасвирлар б-н олим Абдураҳмон асСўфийнинг астрономияга оид рисоласи ҳам С.м.м. вакиллари томонидан безатилган. С.м.м. усталари яратган расмларда воқеалар, асосан, манзара заминида тасвирланади; романтик тасвирларда Ўрта Осиё табиатига хос манзаралар, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси, маҳаллий халқ қиёфалари ўз аксини топган. Мужассамотдаги оригиналлик, безак тузилиши ва бадиий ифода воситаларидаги аниқлик, йирик шакли, кенгликни симметрик тузилиши, сокин ритми ва б. ўзига хос хусусиятларга эга бўлган С.м.м.да қиёфалар рўпарадан чизилган, воқеалар пастбаланд адирларда, кўшк, чодир заминида тасвирланган; айниқса, заррин оч сариқ — оч бинафша рангли вазмин колорит диққатни тортади. Устод Гунг, Ғиёсиддин, Амир Темур саройида яшаган Хожа Абдулҳай, унинг шогирди Пир Аҳмад Боғишамолий, Муҳаммад Мурод Самарқандий ва б. С.м. м.нинг йирик вакилларидан. Низомийнинг «Хамса» (1446—47, Истанбулдаги Тўпқопу саройида), «Мирзо Улуғбек ўз аъёнлари б-н» алоҳида миниатюра (тахм. 1442, Вашингтондаги Фрир галереясида), Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-ти фондида сақланаётган Муҳаммад Шодининг «Фатҳнома» (тахм. 16-а.нинг 10—20й.лари), «Тарихи Абулхайрхоний» (тахм. 16-а. 40й.), Фирдавсийнинг «Шоҳнома» (1556), Шарафуддин Али Яздийнинг «Зафарнома» (1628) ва б. қўлёзма китоблар С.м.м. вакиллари томонидан бадиий безатилган.
Эльмира Исмоилова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.