Samarqand quzğoloni
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 124–125-b. — ziyouz.com
Samarqand quzğoloni - mahalliy xukmdorlar va rus podşo hukumatiga qarşi kötarilgan xalq qözğoloni (1868 y. 1—8 iyun). 1868 y. 1 mayda rus podşo qöşinlari Samarqandni egallagaç, general K. P. Kaufman şahar va uning atrofida joylaşgan viloyatlardagi mahalliy amaldorlar öz örinlarida qoldirilganini, xalq bungaça mavjud bölgan soliqlarni podşo Rossiyasi xazinasiga topşirmogi lozim ekanligini e'lon qilgan. Öşa yilgi soliklar töla undirilganiga qaramay, podşo hukumati aholiga qayta soliq solişni talab qilgan. Samarqand viloyatida general N.N. Golovaçyov boşliq harbiybyurokratik hokimiyat taşkil qilinib, mehnatkaş aholi mahalliy amaldorlar va podşo ma'muriyati tomonidan ezilişi S.q.ga sabab bölgan. 1 iyun kuni amir Muzaffarning tönğiç öğli Abdulmalik töra boşçiligidagi qöşinlar Şaxrisabzdan Samarqandga yöl olişgan. Ularning yetib kelişi b-n ruslarga qarşi qözğolon boşlangan. Qözğolonda xitoyqipçokdar, naymanlar, tuyoklilar, urgutliklar, panjakentliklar, qoraqalpokdar va şaharliklar qatnaşgan. Qözgolonçilar dastlab Çöponota tepaligida yiğilganlar. 2 iyun kuni qal'aga xujum boşlangan. Öşa davrda Samarqand qal'asining ikkita darvozasi bölgan. Asosiy janglar jan.da Ruhobod maqbarasi tarafida joylaşgan Buxoro darvozasi atrofida bölgan. Ba'zi mulumotlarga qaraganda janglarda vatanparvarlardan 6 mingdan ziyod odam qatnaşgan.
Qözğolonga dastlab Şahrisabz va Kitob beklari Jörabek va Bobobeklar, keyinçalik Abdulmalik tura rahbarlik qilişgan. Qözğolonçilar rus askarlari joylaşgan qal'aga qattiq hujumlar uyuştirişgan. Butun şahar aholisi qözğalgan. Biroq amir qöşinlari Zirabuloq jangida ruslar tomonidan tormor keltirilganini eşitgandan söng va 4 iyun kuni ruslar Şahrisabzga yuriş boşlaganligi töğrisida yolğon mişmişga işongan Kitob va Şaqrisabz beklari Samarqanddan çiqib ketişgan. Keyinçalik qözğolonni Ibod Salimboyev, Töxtaxöja Na'lgar, Zokirboy Razzoqboyev, Abduşarof Abdulfatovlar boşqarişgan. Kuçlarning zaiflaşişiga qaramay samarqandliklar qözğolonni töxtatmay 7 iyungaça davom ettirişgan, lekin qözğolonçilar uyuştirgan hujumlar ança susaygan. 2 kun mobaynida podşo qöşinining 150 kişisi safdan çiqqan. 8 iyun kuni podşo qöşiniga yordamga ilğor qismlar yetib kelgandan keyin qattiq jang bölib, Samarqand ruslar tomonidan işğol qilingan.
1868 y. 8 iyunda Kaufman buyruği b-n Samarqand birvarakayiga töpga tutiladi. Şaharni batamom yoqib yuboriş haqida buyruq olgan askarlar qirğin boşlaydilar. 9 iyunda minglab kişining yostiğini quritgan Samarqand fojiasi boşlanadi. Qatli om 3 kun davom etadi. Yuzlab odamlar heç qanday tergovsiz, söroqsiz otib taşlandilar. 19 kişi, jumladan, qözğolon faollari Sibirga surgun qilingan. Umuman olganda S.q. tarixda muhim örin tutadi. S. Ayniynpnt fikriça, Abdulmalik töraning harakati va qözğolonçilarning jasorati tufayli Kaufman Buxoroga hujum qilişdan voz keçişga va sulh tuzişga majbur bölgan.
Manba: Mirza Abdulazim Sami, Tarixi salatini mangitiyya, M., 1962.
Ad.: Özbekistonning yangi tarixi, 1 kitob [Turkiston çor Rossiyasi mustamlakaçiligi davrida], T., 2000.
Azim Malikov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САМАРҚАНД ҚУЗҒОЛОНИ - маҳаллий хукмдорлар ва рус подшо ҳукуматига қарши кўтарилган халқ қўзғолони (1868 й. 1—8 июнь). 1868 й. 1 майда рус подшо қўшинлари Самарқандни эгаллагач, генерал К. П. Кауфман шаҳар ва унинг атрофида жойлашган вилоятлардаги маҳаллий амалдорлар ўз ўринларида қолдирилганини, халқ бунгача мавжуд бўлган солиқларни подшо Россияси хазинасига топширмоги лозим эканлигини эълон қилган. Ўша йилги соликлар тўла ундирилганига қарамай, подшо ҳукумати аҳолига қайта солиқ солишни талаб қилган. Самарқанд вилоятида генерал Н.Н. Головачёв бошлиқ ҳарбийбюрократик ҳокимият ташкил қилиниб, меҳнаткаш аҳоли маҳаллий амалдорлар ва подшо маъмурияти томонидан эзилиши С.қ.га сабаб бўлган. 1 июнь куни амир Музаффарнинг тўнғич ўғли Абдулмалик тўра бошчилигидаги қўшинлар Шахрисабздан Самарқандга йўл олишган. Уларнинг етиб келиши б-н русларга қарши қўзғолон бошланган. Қўзғолонда хитойқипчокдар, найманлар, туёклилар, ургутликлар, панжакентликлар, қорақалпокдар ва шаҳарликлар қатнашган. Қўзголончилар дастлаб Чўпонота тепалигида йиғилганлар. 2 июнь куни қалъага хужум бошланган. Ўша даврда Самарқанд қалъасининг иккита дарвозаси бўлган. Асосий жанглар жан.да Руҳобод мақбараси тарафида жойлашган Бухоро дарвозаси атрофида бўлган. Баъзи муьлумотларга қараганда жангларда ватанпарварлардан 6 мингдан зиёд одам қатнашган.
Қўзғолонга дастлаб Шаҳрисабз ва Китоб беклари Жўрабек ва Бобобеклар, кейинчалик Абдулмалик тура раҳбарлик қилишган. Қўзғолончилар рус аскарлари жойлашган қалъага қаттиқ ҳужумлар уюштиришган. Бутун шаҳар аҳолиси қўзғалган. Бироқ амир қўшинлари Зирабулоқ жангида руслар томонидан тормор келтирилганини эшитгандан сўнг ва 4 июнь куни руслар Шаҳрисабзга юриш бошлаганлиги тўғрисида ёлғон мишмишга ишонган Китоб ва Шақрисабз беклари Самарқанддан чиқиб кетишган. Кейинчалик қўзғолонни Ибод Салимбоев, Тўхтахўжа Наългар, Зокирбой Раззоқбоев, Абдушароф Абдулфатовлар бошқаришган. Кучларнинг заифлашишига қарамай самарқандликлар қўзғолонни тўхтатмай 7 июнгача давом эттиришган, лекин қўзғолончилар уюштирган ҳужумлар анча сусайган. 2 кун мобайнида подшо қўшинининг 150 кишиси сафдан чиққан. 8 июнь куни подшо қўшинига ёрдамга илғор қисмлар етиб келгандан кейин қаттиқ жанг бўлиб, Самарқанд руслар томонидан ишғол қилинган.
1868 й. 8 июнда Кауфман буйруғи б-н Самарқанд бирваракайига тўпга тутилади. Шаҳарни батамом ёқиб юбориш ҳақида буйруқ олган аскарлар қирғин бошлайдилар. 9 июнда минглаб кишининг ёстиғини қуритган Самарқанд фожиаси бошланади. Қатли ом 3 кун давом этади. Юзлаб одамлар ҳеч қандай терговсиз, сўроқсиз отиб ташландилар. 19 киши, жумладан, қўзғолон фаоллари Сибирга сургун қилинган. Умуман олганда С.қ. тарихда муҳим ўрин тутади. С. Айнийнпнт фикрича, Абдулмалик тўранинг ҳаракати ва қўзғолончиларнинг жасорати туфайли Кауфман Бухорога ҳужум қилишдан воз кечишга ва сулҳ тузишга мажбур бўлган.
Манба: Мирза Абдулазим Сами, Тарихи салатини мангитиййа, М., 1962.
Ад.: Ўзбекистоннинг янги тарихи, 1 китоб [Туркистон чор Россияси мустамлакачилиги даврида], Т., 2000.
Азим Маликов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.