Sambo
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 127–128-b. — ziyouz.com
Sambo (rus. — qurolsiz özini himoya qiliş) — sport kuraşi turi. Unga kuraşning milliy turlaridagi eng samarali usullar asos kilib olingan. 20-a.ning 30y.larida SSSRda paydo bölgan. S.ning sport (kuraş) va jangovar turlari mavjud. S kuraşida kuraşçilar maxsus belboğli kalta yaktak kiyadilar. S.da rakibining köl va oyoqlaridan oliş, oyoqlar b-n oyoqlariga, qöliga va gavdasiga qarşi harakatlar qiliş ruxsat etilgan. S.da öz oyoğida tik turib raqib kuragini yerga tekkizsa yoki oğrituvçi usul qöllanganda raqib özini mağlubiyatga uçraganligini tan olsa, şuningdek, ballar böyiça farq 12 taga yetsa, rakib man etilgan usulni qöllab jazolansa sof ğalaba qayd qilinadi. Rakiblardan biri sof ğalabaga erişa olmasa, olişuv natijasi sportçilarning töplagan ballariga karab aniklanadi. Jangovar S.da kuraşçilar boşga şlem, qöllariga barmoqlari oçiq qölqop kiyib, oğizga kapa (tişni himoya qiliş uçun) solib musobakalaşadilar. Jangovar S.da tepiş, uriş, oğrituvçi usullar köllaş va böğiş mumkin. Kuraş 10x 10 m dan 13x13 m gaça kattalikdagi gilamda ötkaziladi. Kuraşçilarning olişuv maydoni 6x9 diametrli bölişi kerak. Kuraş tanaffussiz 4—5 min. davom etadi. S.ning sport turida: yoşlar (20 yoşgaça) va erkaklar: 52, 57, 62, 68, 78, 82, 90, 100, 100 kg dan ortik: kizlar (20 yoşgaça) va ayollar: 48, 52, 56, 60, 64, 68, 72, 80, 80 kg dan ortiq; ösmir öğil bolalar (16—18 yoş): 48, 52, 56, 60, 65, 70, 75, 81, 87, 87 kg dan ortik; ösmir kizlar (16—18 yoş): 40, 44, 48, 52, 56, 60, 65, 70, 75, 75 kg dan ortiq vaznlarda bellaşadilar. Faxriylar (35 yoşdan yuqori) va S. ning jangovar turida esa 62, 68, 74, 82, 90, 100, 100 kg dan yuqori vazn toifasida musobaqalaşadilar. S. böyiça Xalqaro havaskorlik federatsiyasi (FIAS; 1985 y. taşkil etilgan)ga 80 ga yaqin mamlakat a'zo. 1980 y.dan Olimpiada öyinlari dasturiga kiritilgan. 1973 y.dan S.ning sport turi böyiça, 2001 y.dan jangovar S. böyiça jahon çempionati ötkaziladi. Özbekiston S. federatsiyasi 1964 y. tuzilgan. Ayol S.çilarning federatsiyasi dunyoda faqat Özbekistonda taşkil etilgan (1996) va u ham Jahon hamda Osiyo federatsiyasiga a'zo bölib kirgan. 1971 y. Toşkentda xalqaro turnir, 1972 y. 1Yevropa çempionati, 1998, 2001 va 2002 y.da esa ösmirlar, yoşlar va erkaklar örtasida Osiyo çempionati, 2001 va 2003 y.larda ilk bor ayollar S. yulduzlarining jahon çempionati musobaqalari ötkazilgan. Özbekiston S. terma jamoasi jahon çempionatida 1-örinni egalladi (1993, Omsk), Osiyo çempionatida bir neça marta jamoa hisobida (ayollar va erkaklar, qizlar va ösmirlar) ğoliblikni qölga kiritdi. S. böyiça sport ustasi J. Şarapatov Osiyo S. federatsiyasining prezidenti (2001 y.dan), xalqaro toifadagi sport ustasi Fazliddin Pölatov vitseprezidenti va Osiyoda S. kuraşini rivojlantiriş qömitasi raisi (2003 y.dan) hisoblanadi. Sobir Kurbonov, Sayfiddin Xodiyev, Bobomurod Fayziyev (2 martadan), Şuhrat Xöjayev, Akobir Qurbonov, faxriylar örtasida esa Fazliddin Pölatov, Örol Jumaniyozov, Oston Çöliyev (2 martadan) jahon çempioni bölişgan. Özbekiston Respublikasining barça viloyatlarida bolalar va qizlar S. bilan muntazam şuğullanadilar. Respublika oliy sport mahorati maktabi, viloyatlar sport mahorati maktablari, şuningdek, Olimpiya zaxiralari kollejlarida S. kuraşi bölimlari bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САМБО (рус. — қуролсиз ўзини ҳимоя қилиш) — спорт кураши тури. Унга курашнинг миллий турларидаги энг самарали усуллар асос килиб олинган. 20-а.нинг 30й.ларида СССРда пайдо бўлган. С.нинг спорт (кураш) ва жанговар турлари мавжуд. С курашида курашчилар махсус белбоғли калта яктак киядилар. С.да ракибининг кўл ва оёқларидан олиш, оёқлар б-н оёқларига, қўлига ва гавдасига қарши ҳаракатлар қилиш рухсат этилган. С.да ўз оёғида тик туриб рақиб курагини ерга теккизса ёки оғритувчи усул қўлланганда рақиб ўзини мағлубиятга учраганлигини тан олса, шунингдек, баллар бўйича фарқ 12 тага етса, ракиб ман этилган усулни қўллаб жазоланса соф ғалаба қайд қилинади. Ракиблардан бири соф ғалабага эриша олмаса, олишув натижаси спортчиларнинг тўплаган балларига караб аникланади. Жанговар С.да курашчилар бошга шлем, қўлларига бармоқлари очиқ қўлқоп кийиб, оғизга капа (тишни ҳимоя қилиш учун) солиб мусобакалашадилар. Жанговар С.да тепиш, уриш, оғритувчи усуллар кўллаш ва бўғиш мумкин. Кураш 10х 10 м дан 13x13 м гача катталикдаги гиламда ўтказилади. Курашчиларнинг олишув майдони 6x9 диаметрли бўлиши керак. Кураш танаффуссиз 4—5 мин. давом этади. С.нинг спорт турида: ёшлар (20 ёшгача) ва эркаклар: 52, 57, 62, 68, 78, 82, 90, 100, 100 кг дан ортик: кизлар (20 ёшгача) ва аёллар: 48, 52, 56, 60, 64, 68, 72, 80, 80 кг дан ортиқ; ўсмир ўғил болалар (16—18 ёш): 48, 52, 56, 60, 65, 70, 75, 81, 87, 87 кг дан ортик; ўсмир кизлар (16—18 ёш): 40, 44, 48, 52, 56, 60, 65, 70, 75, 75 кг дан ортиқ вазнларда беллашадилар. Фахрийлар (35 ёшдан юқори) ва С. нинг жанговар турида эса 62, 68, 74, 82, 90, 100, 100 кг дан юқори вазн тоифасида мусобақалашадилар. С. бўйича Халқаро ҳаваскорлик федерацияси (ФИАС; 1985 й. ташкил этилган)га 80 га яқин мамлакат аъзо. 1980 й.дан Олимпиада ўйинлари дастурига киритилган. 1973 й.дан С.нинг спорт тури бўйича, 2001 й.дан жанговар С. бўйича жаҳон чемпионати ўтказилади. Ўзбекистон С. федерацияси 1964 й. тузилган. Аёл С.чиларнинг федерацияси дунёда фақат Ўзбекистонда ташкил этилган (1996) ва у ҳам Жаҳон ҳамда Осиё федерациясига аъзо бўлиб кирган. 1971 й. Тошкентда халқаро турнир, 1972 й. 1Европа чемпионати, 1998, 2001 ва 2002 й.да эса ўсмирлар, ёшлар ва эркаклар ўртасида Осиё чемпионати, 2001 ва 2003 й.ларда илк бор аёллар С. юлдузларининг жаҳон чемпионати мусобақалари ўтказилган. Ўзбекистон С. терма жамоаси жаҳон чемпионатида 1-ўринни эгаллади (1993, Омск), Осиё чемпионатида бир неча марта жамоа ҳисобида (аёллар ва эркаклар, қизлар ва ўсмирлар) ғолибликни қўлга киритди. С. бўйича спорт устаси Ж. Шарапатов Осиё С. федерациясининг президенти (2001 й.дан), халқаро тоифадаги спорт устаси Фазлиддин Пўлатов вицепрезиденти ва Осиёда С. курашини ривожлантириш қўмитаси раиси (2003 й.дан) ҳисобланади. Собир Курбонов, Сайфиддин Ходиев, Бобомурод Файзиев (2 мартадан), Шуҳрат Хўжаев, Акобир Қурбонов, фахрийлар ўртасида эса Фазлиддин Пўлатов, Ўрол Жуманиёзов, Остон Чўлиев (2 мартадан) жаҳон чемпиони бўлишган. Ўзбекистон Республикасининг барча вилоятларида болалар ва қизлар С. билан мунтазам шуғулланадилар. Республика олий спорт маҳорати мактаби, вилоятлар спорт маҳорати мактаблари, шунингдек, Олимпия захиралари коллежларида С. кураши бўлимлари бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.