Samolyot

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 131–132-b. — ziyouz.com

Samolyot (rus. sam — özim va letat — uçmoq), aeroplan —havodan oğir uçiş apparati. Dvigatel yordamida ilgarilama harakatlanganda qanotlarda vujudga keladigan kötariş kuçi ta'sirida yerdan kutariladi. Dvigatel valiga Urnatilgan vint tez aylanganda hosil buladigan tortiş kuçi (porşenli dvigatellar urnatilgan Sda) yoki soplo orqali katta tezlikda çiqadigan gazlarning itariş kuçi (reaktiv dvigatelli Sda) ta'sirida oldinga harakatlanadi (uçadi). Qanotlarining bir yoki ikki tekislikda joylaşişiga qarab, S. monoplan (qanoti bir tekislikda) va biplan (qanotlari ikki tekislikda), dvigatellari soniga qarab, 1, 2, 3 va 4 motorli (ba'zan, beş va olti motorli); dvigatellari turiga qarab, vintli (porşenli va turbovintli), reaktiv dvigatelli (q. Aviatsiya dvigateli), yulovçilar örinlari soniga qarab, bir, ikki va kup urinli; qöllanilişiga qarab, harbiy va fuqaro, sanitariya, yuk va maxsus turlarga bulinadi. Quruklikdan, suvdan (gidrosamolyot), şuningdek, ham suvdan, ham quruklikdan kutarila oladigan (samolyotamfibiya, ya'ni ğildirakli şassi b-n jihozlangan gidrosamolyot) S.lar bor.

S.ning asosiy qismlari: fyuzelyaj — odamlar, jixrzlar, qurollar (bir motorli Sda dvigatel) uçun möljallangan korpus, qanot; elerona — Sni kundaling tekislikda boşqariş uçun möljallangan qözğaluvçan sirt, qanotning bir qismi; quyruq qanot. Quyruq qanot qözğalmas sirtlar: gorizontal qism — stabilizator va vertikal kiyem — kil hamda qözğaluvçan sirtlar, balandlik ruli va buriş rulidan iborat. Uçuvçi Sni eleronalar, balandlik va buriş rullari yordamida boşqaradi.

Bir motorli (dvigetelli) Sda içki yonuv dvigateli fyuzelyajning tumşuq qismiga, reaktiv dvigatel urta yoki orqa qismiga örnatiladi. Köp motorli Sda dvigatellar qanotlardagi motor gondolalariga mahkamlanadi. Ğildirakli şassi uçiş oldidan va qöngandan keyin S.ning yugurişi uçun xizmat kiladi. S.ga havo körsatadigan röpara qarşilikni kamaytiriş uçun uçiş paytida şassi buklanib, ğildiraklar qanot içiga tortiladi, qöniş paytida yana çiqariladi. S. tezligi unga urnatilgan dvigatelga boğliq böladi.

Mas, vintmotorli S. —320 km/soatgaça; turbovintli va turboreaktiv S. — 1000 km/soat gaça; tovuşsan tez uçar S. — 2500—ZOOOkm/soat. Jahonda «Boing» (AQŞ), YAK, AN, IL, TU (Rossiya), «Karavella» (Fransiya), «Xarriyer» (Angliya) va b. rusumli samolyotlar işlab çiqariladi.

S.lar Özbekistonda ham işlab çiqariladi. Toşkent aviatsiya z-di (hoz. «Toşkent aviatsiya i. ç. birlaşmasi» davlat aksiyadorlik jamiyati) da IL14 (1940), AH10, AH8, AH12, AH22, «Antey» (1956 y.dan), superlayner IL76 (1973 y.dan) işlab çiqarilgan; 1992 y.dan IL114 samolyoti işlab çiqarila boşladi (S.ning tarixi, taraqqiyot bosqiçlari va b. ma'lumotlar haqida Aviatsiya maqolasiga q.).

Q.: Aviatsiya dvigateli

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

САМОЛЁТ (рус. сам — ўзим ва летать — учмоқ), аэроплан —ҳаводан оғир учиш аппарати. Двигатель ёрдамида илгарилама ҳаракатланганда қанотларда вужудга келадиган кўтариш кучи таъсирида ердан кутарилади. Двигатель валига Урнатилган винт тез айланганда ҳосил буладиган тортиш кучи (поршенли двигателлар урнатилган Сда) ёки сопло орқали катта тезликда чиқадиган газларнинг итариш кучи (реактив двигателли Сда) таъсирида олдинга ҳаракатланади (учади). Қанотларининг бир ёки икки текисликда жойлашишига қараб, С. моноплан (қаноти бир текисликда) ва биплан (қанотлари икки текисликда), двигателлари сонига қараб, 1, 2, 3 ва 4 моторли (баъзан, беш ва олти моторли); двигателлари турига қараб, винтли (поршенли ва турбовинтли), реактив двигателли (қ. Авиация двигатели), йуловчилар ўринлари сонига қараб, бир, икки ва куп уринли; қўлланилишига қараб, ҳарбий ва фуқаро, санитария, юк ва махсус турларга булинади. Қурукликдан, сувдан (гидросамолёт), шунингдек, ҳам сувдан, ҳам қурукликдан кутарила оладиган (самолётамфибия, яъни ғилдиракли шасси б-н жиҳозланган гидросамолёт) С.лар бор.

С.нинг асосий қисмлари: фюзеляж — одамлар, жихрзлар, қуроллар (бир моторли Сда двигатель) учун мўлжалланган корпус, қанот; элерона — Сни кундалинг текисликда бошқариш учун мўлжалланган қўзғалувчан сирт, қанотнинг бир қисми; қуйруқ қанот. Қуйруқ қанот қўзғалмас сиртлар: горизонтал қисм — стабилизатор ва вертикал кием — киль ҳамда қўзғалувчан сиртлар, баландлик рули ва буриш рулидан иборат. Учувчи Сни элероналар, баландлик ва буриш руллари ёрдамида бошқаради.

Бир моторли (двигетелли) Сда ички ёнув двигатели фюзеляжнинг тумшуқ қисмига, реактив двигатель урта ёки орқа қисмига ўрнатилади. Кўп моторли Сда двигателлар қанотлардаги мотор гондолаларига маҳкамланади. Ғилдиракли шасси учиш олдидан ва қўнгандан кейин С.нинг югуриши учун хизмат килади. С.га ҳаво кўрсатадиган рўпара қаршиликни камайтириш учун учиш пайтида шасси букланиб, ғилдираклар қанот ичига тортилади, қўниш пайтида яна чиқарилади. С. тезлиги унга урнатилган двигателга боғлиқ бўлади.

Мас, винтмоторли С. —320 км/соатгача; турбовинтли ва турбореактив С. — 1000 км/соат гача; товущцан тез учар С. — 2500—ЗОООкм/соат. Жаҳонда «Боинг» (АҚШ), ЯК, АН, ИЛ, ТУ (Россия), «Каравелла» (Франция), «Харриер» (Англия) ва б. русумли самолётлар ишлаб чиқарилади.

С.лар Ўзбекистонда ҳам ишлаб чиқарилади. Тошкент авиация з-ди (ҳоз. «Тошкент авиация и. ч. бирлашмаси» давлат акциядорлик жамияти) да ИЛ14 (1940), АН10, АН8, АН12, АН22, «Антей» (1956 й.дан), суперлайнер ИЛ76 (1973 й.дан) ишлаб чиқарилган; 1992 й.дан ИЛ114 самолёти ишлаб чиқарила бошлади (С.нинг тарихи, тараққиёт босқичлари ва б. маълумотлар ҳақида Авиация мақоласига қ.).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.